Armağan Ekici

"Biçem Alıştırmaları" çevirisi üzerine sıkı bir çalışma

2012-01-28T08:32:00.005+01:00

Ayşe Işık Akdağ'ın Biçem Alıştırmaları'nı mikroskop altına aldığı yüksek lisans tezini özetleyen makalesi: http://www.iudergi.com/tr/index.php/ceviri/article/viewFile/11093/10351

Ali Teoman

2011-03-23T20:03:00.002+01:00

Kaç kişi bunun farkındaydı, kaç kişi buna katılır tam olarak bilmiyorum, bence Ali Teoman “bizim kuşak”ın en ilginç, en güçlü metinlerinden bazılarını yazdı. Türkçe edebiyatın, okuma alışkanlıklarının rotasının tümden başka yönlere döndüğünü ben de görüyorum tabii, ama şuna da inanıyorum: bir kitabın içinde, metnin özünde eğer yeterli güç varsa, zaman geçtikçe moda, kişiler, kişisel yargılar gibi engellerin hepsini sollayıp kendi gücünü kanıtlama ihtimali de çok büyük -- Tutunamayanlar ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nün başarısını yazarları sağlıklarında ne ölçüde görebildiler? Uykuda Çocuk Ölümleri ve Karadelik Güncesi gibi metinlerin de, bugün bu kitapları farkeden kişi sayısı belki çok azsa da, bundan kırk yıl, elli yıl sonra hem dopdolu, keskin, zehirli, lanetli karamizahlarıyla, hem de içinden geçtiğimiz zamanın karmaşasını büyük bir dil ustalığıyla kayda geçirmiş olmalarıyla kültleşeceklerini, klasikleşeceklerini düşünüyorum.

Bir kere yüzyüze karşılaşıp iki üç cümle konuşabildik, birkaç kere mektuplaştık, birkaç ortak işte adlarımız yanyana yazıldı, aklımın bir köşesinde nasıl olsa günün birinde Ali Teoman’la ortak, daha planlı, daha güçlü bir iş yapma fırsatı çıkacağı yönündeki çocuksu bir umudu beslerken hastalığının haberleri karşısında acıyla, çaresiz kalakaldım.

İyi bir yazar olmanın yanında, iyi bir öğretmendi, sokak müzisyenliği, sporculuğu da vardı, mimardı bir de tüm bunların üstüne. İyi bir insan olduğu her sözünden, her halinden belli olan biriydi Ali Teoman. Bu hastalıkların, bu çok erken, çok acılı ölümlerin gelip gelip böyle insanları vurmasına --

Bertolt Brecht: İnsan Çabasının Beyhudeliği Şarkısı

2010-12-28T07:52:00.012+01:00

Üç Kuruşluk Opera'daki "İnsan Çabasının Beyhudeliği Şarkısı":

Kelle sayesinde
Kalsak da hayatta
Dön bak kim yaşar kellende
Şu bitlerden başka.
Çünkü bu dünyaya
Kafamız pek basmıyor:
Hep yalan hep fasarya
Aklımız hiç ermiyor.

2
Güzel bir plan yap sen
Elinde patlasın!
Plan B'yi sok devreye
Hüsrana uğrasın.
Çünkü bu dünyaya
Şerrimiz pek yetmiyor.

O azmimiz var ya
Görenler yazık diyor.

3
Kovala saadeti
Ama çok da koşma bak!
Herkes kovalarsa saadeti
Saadet geride kalacak.
Çünkü bu dünyaya
Tevazumuz yetmiyor
Azimle sıçsak da
Taşları delinmiyor.

4
Beşer değil iyi
Koy götüne tekmeyi.
Belki koydukça tekmeyi
Olur bir nebze iyi.
Çünkü bu dünyaya
Beşerin hiç hayrı yok
Hiç çekinme valla
Koy götüne tekmeyi.

(Çevirideki sınırlamalar: Anlam, vezin, kafiye, prozodi.)

Ekler:

Şarkı, Almanca metin ve İngilizce çeviri.

Brecht'in kendi sesinden.

Tüm librettonun Mannheim/Willett çevirisi (bizim şarkı 13. sayfada).

Ambrose Bierce - Şeytanın Sözlüğü'nden

2010-12-27T22:37:00.002+01:00

Eski defterlerden: Ambrose Bierce'ın Şeytanın Sözlüğü'nden yaptığım iki seçme, 2004 ve 2005'te geceyazısı ve kitap-lık'ta yayımlanmıştı. Alper Maral'ın elektroakustisch! albümüne bir selam çakmak amacıyla, iki seçmenin birleştirilmiş halini ekliyorum.

Alper Maral ile albüm üzerine bir söyleşi.

A. Doğru dürüst inşa edilmiş her alfabenin ilk harfi. İnsanın ses organlarının çıkardığı ilk doğal ses olup, konuşanın keyfi nasıl istiyor ve kolayına nasıl geliyorsa öyle telaffuz edilir. Mantıkta, A iddia eder ve B inkâr eder. İddialar hep dendiği gibi mesnetsiz olduklarından, B’nin masumiyetine inanmak için yeterli karine var diyebilirdik belki, oysa bildiğiniz gibi inkârcılar da cehennemliktir.

Af, a. Devletin, cezalandırmanın çok pahalıya çıkacağı suçlular karşısındaki yüce gönüllülüğü.

Aforizma, a. Önceden sindirilmiş bilgelik.

Ağız tamburası, a. Dişlerle sıkıca ısırıldıktan sonra parmaklarla oradan çıkartılmaya çalışılan müzik dışı bir alet.

Ahmak, s. Dünya işlerindeki etkisi her zaman baskın olmuş ve ipleri elinde tutmuş, büyük ve güçlü bir kabilenin her bir üyesine verilen ad. Ahmak’ın eylemleri herhangi bir düşünce ya da eylem alanında sınırlı değildir, “bütünü kapsar ve yönlendirir”. Her konuda son söz hakkı onundur; verdiği karara karşı çıkılamaz. Fikir ve zevk konusunda modanın ne olduğunu saptar, konuşma özgürlüğünün sınırlarını dayatır ve davranışın etrafına duvar örer.

Ak, a., s. Kara.

Akademi, a. [1.] Futbol öğretilen çağdaş bir okul. [2.] Eskiden, felsefecilerin tabiatın sırlarını aradığı bir koru idi; şimdi, tebaanın felsefede bir anlam aradıkları bir okul oldu.

Akor, a. Uyum.

Akordeon, a. Bir suikastçının hisleriyle uyum içinde olan bir enstrüman.

Akrostiş, a. Duyguların ağır bir imtihanı. Genellikle bir dangalak tarafından başımıza musallat edilir.

Alacaklı, a. Malî Dar Boğazlar'ın ötesinde yaşayan ve taş üzerinde taş bırakmayan seferleri nedeniyle korku salan bir barbar kavim.

Alamet, a. Eğer birşeyler olmazsa birşeyler olacağını gösteren işaret.

Alegori, a. Üç cilt ve bir kaplandan oluşan mecaz.

Alıntı, a. Başka birinin sözlerini yalan yanlış tekrarlama. Yanlış olarak tekrarlanan sözler.

Alkış, a. Yavanlığın yankısı.

Allah, a. Müslümanların Yüce Varlık’ı. Hristiyanların, Yahudilerin vs. Yüce Varlık’larıyla karıştırılmamalıdır.

Amatör, s. Zevk ile beceriyi birbirine karıştıran, hırsını kabiliyeti sanarak kamu huzurunu bozucu faaliyetlerde bulunan kişi.

Ambidekster, s. Sol cebi de sağ cebe eşit bir kolaylıkla söğüşleyebilen.

Anormal, s. Standarda uymayan. Düşünce ve davranış alanlarında, bağımsız olmak anormal olmaya, anormal olmak da aşağılanmaya eşittir. İşte bu yüzden, leksikografınız size, Ortalama İnsan'a (leksikografınızın kendi kendisine benzediğinden bile daha çok) benzemenizi tavsiye eder. Bu mertebeye erişen huzura ulaşacak ve istikbalde vefat ederek Cehennem'e gitme umudunu kazanacaktır.

Antipati, a. Dostumuzun dostunun bizde uyandırdığı his.

Aşk, a. Evlilik yoluyla tedavi edilebilen geçici bir delilik.

Avustralya, a. Güney denizlerinde bir ülke. Sınaî ve ticari gelişmesi, coğrafyacılar arasında onun bir ada mı, bir kıta mı olduğu konusundaki son derece talihsiz bir tartışma yüzünden kelimelerle ifade edilemeyecek derecede engellenmiştir.

Azim, a. Vasatlığın şerefsiz başarılar elde etmesinde kullanılan aşağılık bir erdem.

Bağnaz, s. Katılmadığınız bir fikre inatla ve hararetle bağlı kimse.

Bakkhos, a. Eskilerin sarhoş olmaya mazeret olsun diye icat ettikleri kullanışlı bir tanrı.

Barış, a. Uluslararası ilişkilerde, iki savaş dönemi arasındaki mızıkçılık dönemi.

Barometre, a. Şu anda havanın nasıl olduğunu bize bildiren mucizevî bir alet.

Başarı, a. Çabanın ölümü ve tiksintinin doğumu.

Başpiskopos, a. Piskopostan bir birim daha kutsal olan bir kilise büyüğü.

Belagat, a. Konuşma ve eylemler arasında, anlayışı kandırmak amacı ile gerçekleştirilen bir komplo. Stenografi sayesinde dizginlenebilen bir istibdat.

Belladona, a. İtalyancada güzel kadın; dilimizde zehirli bir ot. İki dilin esasen özdeş olduğunun çarpıcı bir örneği.

Beyin, a. Kendisi aracılığı ile düşündüğümüzü düşündüğümüz bir aparat.

Biat, a. Hükümdar tarafından tahtın bunaltıcı derecede ısınmış olduğunun ifade edilmesi.

Bir kereliğine, s. Yeterli.

Bunak, s. Argümanlarını yanıtlayamadığımız kişilerin içinde bulunduğu hazin zihinsel durum.

Büyü, a. Boşinancı paraya tahvil etme sanatı. Aynı yüksek amaca ulaşmaya çalışan başka sanatlar da vardır, ama ağzı sıkı leksikografınız onların adını ağzına almaz.

Cadı, a. [1.] Şeytanla şer ortaklığı yapan yaşlı ve çirkin bir kadın. [2.] Şer konusunda şeytana bile pabucunu ters giydirebilecek genç ve güzel bir kadın.

Cahil, s. Sizin için bildik olan kimi malumatlardan haberdar olmayan ama sizin hiçbir şey bilmediğiniz başka bazı konularda bir şeyler bilen kişi.

Cehennem, a. Rahmetli leksikograf Noah Webster’in ikametgâhı.

Ceset, a. Başkalarının merakına karşı uygar bir kişinin gösterebileceği en yüksek kayıtsızlığı gösteren kişi.

Cui Bono? (Lat.) İyi ama benim bundan çıkarım ne?

Cüret, a. Arkasını sağlama almış bir adamın en dikkat çekici özelliklerinden biri.

Çocukluk, a. İnsan hayatında, bebekliğin salaklığı ile gençliğin hoppalığı arasına düşen dönem--yetişkinlik günahından iki derece, yaşlılığın pişmanlığından üç derece uzaklıkta.

Danışmak, f. Zaten karar verilmiş bir mesele hakkında başkasının onayını almak.

Deist, a. Allah’a inanan fakat Şeytan’a tapma hakkını mahfuz tutan kişi.

Dejeuner, a. Paris görmüş Amerikalının kahvaltısı. Çeşitli biçimlerde telaffuz edilir.

Delegasyon, a. Amerikan politikasında, desteyle alınıp satılan bir emtia.

Deli, s. İleri derecede bir zihinsel bağımsızlığa ulaşmış; uyumlu insanların kendi kendilerini gözlemleyerek saptadıkları düşünce, konuşma ve eylem standartlarına uymayan; çoğunluğa ters düşen; kısaca, alışılmamış. İnsanların deli olduğuna karar veren görevlilerin kendilerinin akıllı olduklarına dair kanıt göstermekten aciz olduklarına dikkat edilmelidir. Huzurunuzdaki bu (şerefli) leksikografın kendi akıllılığına inancı, memleketteki herhangi bir tımarhanenin herhangi bir sakininin bu yöndeki inancından farklı değildir; oysa nereden bilecek ki, belki de yeteneklerini koştuğunu sandığı bu yüce işle uğraşmak yerine, gerçekte bir tımarhanenin parmaklıklarına ellerini vurarak kendisinin Noah Webster olduğunu iddia etmekte ve birçok düşüncesiz izleyiciyi masumca eğlendirmektedir.

Demagog, a. Siyasi rakip.

Dil, a. Başkalarının hazinesini koruyan yılanları deliklerinden çıkarmakta kullandığımız müzik.

Dinsizlik, a. Dünyadaki yaygın inançların en önde geleni.

Diplomasi, a. Vatan adına yurtseverce yalan söyleme sanatı.

Dişçi, a. Ağzınıza bir metal parçası sokup cebinizden metal paralar çekiveren bir hokkabaz.

Dişi, a. Karşı, yani latif olmayan cinsin bir üyesi.

Diyafram, a. Göğüs hastalıklarını bağırsak hastalıklarından ayrı tutan kaslı bir perde.

Dizbağı, a. [1.] Bir kadının çoraplarından dışarı taşıp memleketi perişan etmesini engelleyen elastik bağ. [2.] İngiltere kralı Üçüncü Edward tarafından başlatılmış ve kraliyet inayetinde güzide bir yer tutmuş şahıslara verilen bir nişan. Başka türden kamu hizmetleri ise başka şekillerde ödüllendirilir.

Doğum, a. Felaketlerin ilki ve en beteri.

Dolambaç, a. Söyleyecek bir şeyi olmayan yazarın, bu haberi okuyucuya alıştıra alıştıra verirken kullandığı bir edebî oyun.

Dramatist, a. Fransızca piyesleri uyarlayan bir kişi.

Dua etmek, f. Evrenin yasalarının, hem de böyle bir muameleye layık olmadığını kendi ağzıyla itiraf etmiş tek bir ricacı için askıya alınmasını istemek.

Düello, a. İki düşmanın barışmasını önceleyen resmi tören. Hakkıyla yerine getirilmesi için çok büyük beceri gerekir; eğer beceriksizce gerçekleştirilirse, kimi zaman en beklenmedik ve üzücü sonuçlar doğabilir. Çok uzun zaman önce bir beyefendi bir düelloda hayatını bile kaybetmişti.

Dürüst, s. İşbitiricilik konusunda özürlü olan.

Düşman, a. Size bir yardımı dokunmuş ve karşılığını vermenin şu anda işinize gelmediği içten pazarlıklı bir hergele. Askerî işlerde, en kötü niyetleri ve en hain emelleri besleyen bir grup insan.

Düşmanlık, a. Dünyadaki nüfus fazlalığının anlamlarından dikkat çekici derecede keskin ve oldukça özel bir uygulaması olan bir tanesi. Düşmanlık, aktif düşmanlık ve pasif düşmanlık olarak ikiye ayrılır; birincisi, bir kadının diğer bayan arkadaşlarına beslediği hisler, ikincisi ise diğer bütün kadınlara karşı beslediği hislerdir.

Ecnebi, s. Bizimkinden farklı ve daha değersiz bir ülkeye ait olan.

Eczane, a. Doktorun sağ kolu, cenazecinin velinimeti ve mezar solucanlarının geçim kaynağı.

Egoist, s. Kendisine bana gösterdiği ilgiden daha çoğunu gösteren ham ervah.

Eğitim, a. Bir kitaptan boş bir kafatasına silkelenen toz.

El pençe divan, s. Zenginlik ya da güç ile karşı karşıya kalınca takınılan makul ve geleneksel bir zihinsel tutum. Bir memurun amirine hitap ettiği zamanlarda özellikle münasiptir.

Elma, a. İlk insanın yiyerek Cennet’ten kovulmayı hak ettiği meyve. İlk elma yaban elması olduğundan, ilk insan onu yiyerek aptallık etmişti.

Elysium, a. Eskilerin, iyi ruhların içinde yaşadığı yolunda aptalca bir inanç besledikleri hayali, güzel ülke. Bu delisaçması ve kötü niyetli masal, ilk Hristiyanlar tarafından yeryüzünden silinmiştir--mekânları Cennet olsun!

Embesillik, a. Bu sözlüğü eleştiren sansürcüleri etkisi altında almış ilahi bir ilham, kutsal bir ateş.

Erkek, a. Hesaba katılmayan, önemsiz cinsin bir üyesi. İnsan ırkının erkeği (dişisinin gözünde) “Adamın Biri” olarak anılır. Bu takımın iki türü vardır: iyi kocalar ve kötü kocalar.

Estetik, a. Irkımızın başındaki en münasebetsiz tik türü. Yüz tikinden bile beter.

Eşek, a. Sesi olup kulağı olmayan bir halk şarkıcısı. Nevada eyaletinin Virginia City'sinde ona Washoe kanaryası, Dakota'da senatör, diğer her yerde ise merkep denir. Bu hayvan edebiyat, sanat ve dinde her çağda ve ülkede kutsanmıştır; bu soylu omurgalı gibi insanın hayalgücünü ateşleyen ve harekete geçiren başkası yoktur. Öyle ki, kimileri (Ramalisus, lib. II, De Clem., ve C. Stantatus, De Temperamante) onun bir tanrı olduğundan şüphelenmiştir; gerçekten de, bildiğimiz kadarıyla Etrüsk'lüler, ayrıca söylenenlere inancaksak Makrobiyus ve Küpasyalılar tarafından kendisine tapınılmıştır. Müslümanların cennetine insanların ruhlarıyla birlikte kabul edilen iki hayvandan birisi Yedi Uyurlar'ın köpeği, ötekisi de Balaam'ın eşeğidir; bu da azımsanacak bir taltif değildir. Bu hayvancık hakkında yazılanlardan son derece ihtişamlı ve kapsamlı, Shakespeare kültü ya da Kitab-ı Mukaddes çalışmaları ile yarışabilecek bir kütüphane düzülebilir. Genel olarak, şunu söyleyebiliriz: bütün edebiyat şu ya da bu ölçüde eşekliktir.

Eşit, s. Başka bir şey kadar kötü.

Etek, a. İskoç erkeklerinin Amerika'da, Amerikalı erkeklerin İskoçya'da giydiği bir giysi.

Etnoloji, a. Dünya halklarını eşkıyalar, hırsızlar, dolandırıcılar, ahmaklar, deliler, aptallar ve etnologlar olarak sınıflandırarak inceleyen bir bilim dalı.

Etobur, s. Ürkek vejetaryeni, mirasçıları ve diğer hak sahipleriyle birlikte gövdeye indirmek barbarlığına bağımlı olan.

Evsiz, s. Ev eşyaları üzerindeki bütün vergileri ödemiş olan.

Ezoterik, s. Çok özel bir şekilde anlaşılmaz ve mükemmelen kapalı olan. Kadim zaman felsefeleri iki çeşitti: filozofların kendilerinin kısmen anlayabildiği egzoterik felsefeler ve hiç kimsenin anlayamadığı ezoterik felsefeler. Günümüz düşüncesini en çok etkilemiş ve zamanımızda en çok kabul görmüş olan ikinci türdür.

Fabl, a. Önemli bir hakikati tasvir etmek için uydurulmuş kısa bir yalan.

Felaket, a. Hayatımızdaki olayların bizim kontrolümüzde olmadığını bize sık sık ve tartışılmaz bir biçimde anımsatılması. Felaketler iki türlüdür: kendi başımıza gelen talihsizlikler ve başkalarının başına gelen hayırlı işler.

Felsefe, a. Hiçbir yerden başlayıp hiçbir şeye birçok değişik yoldan varabilen bir rota.

Fetret, a. Bir monarşinin taht minderindeki ılık bir bölge tarafından yönetildiği dönemin adı. Bu bölgenin soğumaya bırakılması yönündeki deneyler, birçok değerli şahsın söz konusu bölgeyi ısıtma yönündeki azmi nedeniyle son derece bahtsız sonuçlara yol açmıştır.

Fırsat, a. Bir hayal kırıklığını ele etmek için müsait bir durum.

Finans, a. Gelirleri ve kaynakları idarecinin çıkarlarına en uygun bir şekilde idare etme sanatı ve bilimi.

Fonograf, a. Ölü sesleri hayata döndüren sinir bozucu bir oyuncak.

Fragman, a. Edebiyatta, yazarın bitirmeyi beceremediği bir eser türü.

Füze, a. Uluslararası tartışmalardaki en son karar mercii. Eskiden böyle tartışmalar, tarafların fiziksel olarak birbirleriyle teması ile ve zamanın mantık sanatının sunabildiği kılıç, kargı ve bunun gibi ilkel argümanlarla çözülürdü. Askerî işlerde basiretin artmasıyla, füzeler giderek daha çok tercih edilir oldu; artık en cesur tarafların tercihi füzedir. En önemli noksanı fırlatma noktasında şahsen bulunmayı gerektirmesidir.

Gabi, s. Edebiyat ve hayatta hüküm süren hanedanın bir üyesi. Gabiler Âdem ile birlikte ortaya çıktılar ve hem kalabalık, hem de gürbüz olduklarından yaşanabilir dünyayı kapladılar. Güçlerinin sırrı, darbelere karşı hissiz olmalarıdır.

Garp, a. Dünyanın Şark’ın batısına (ya da duruma göre doğusuna) düşen kısmı. Üzerinde genellikle Hristiyanlar yaşar; Hristiyanlar, başlıca geçim kaynakları cinayet ve dolandırıcılık olan (onlar buna, “savaş” ve “ticaret” der) Hipokritlerin güçlü kavimlerinden biridir. Bunlar, aynı zamanda, Şark’ın da başlıca geçim kaynaklarıdır.

Gelecek, a. İşlerimizin rast gittiği, dostlarımızın sahici olduğu ve mutluluğumuzun garanti olduğu zaman parçası.

Gelin, a. Mutlu bir istikbal umudunu gerisinde bırakmış bir kadın.

Gırtlak, a. Erkekte, kalbe giden yol; kadında, kalbin dertlerini boşalttığı atık borusu.

Giyotin, a. Fransızların haklı olarak omuz silkmesine yol açan bir makine.

Göbek, a. Mide tanrısının tapınağı. Bütün erkekler bu tanrıya tapınırlar ve ona kurban verirler. Kadınlar ise bu kadim inanca kekeleyerek bir onay vermekle yetinirler. Kimi zaman sunakta yarım yamalak ve etkisiz bir şekilde yardım ederler, ama erkeklerin gerçekten de tapındığı bu ilaha gönülden iman etmenin ne demek olduğunu bilmezler. Eğer dünyanın alışveriş meseleleri tümden kadınlara bırakılacak olsaydı, bütün ırkımız otobur olurdu.

Göçmen, a. Bir ülkenin başka bir ülkeden daha iyi olduğunu zanneden bir akıl fukarası.

Görev, a. Bizi arzularımızın belirlediği hat üzerinde, çıkarımıza doğru müsamahasızca yönlendirir.

Gut, a. Zengin hastanın romatizmasına doktorun taktığı ad.

Gün, a. Çoğu boşa geçirilen yirmi dört saatten oluşan bir süre. Bu süre ikiye ayrılır – gündüz, ya da asıl gün, ve gece, yani sahte gün. Birincisi iş ile ilgili günahlara ayrılmışken ikincisi öbür türlü günahlara vakfedilmiştir. Bu iki içtimai aktivite birbirleriyle kesişirler.

Günlük, a. Bir kişinin hayatının, kendi kendisine yüzü kızarmadan anlatabileceği kısmının gün be gün tutulan kaydı.

Gürültü, a. Uygarlığın en önemli ürünü ve ayırt edici işareti.

Hacı, a. Ciddiye alınan bir seyyah türü.

Hareket, a. Maddenin bir özelliği, koşulu ya da içinde bulunduğu bir durum. Hareketin varlığı ve olanaklılığı birçok felsefeci tarafından reddedilmiştir; bu felsefeciler bir şeyin olduğu bir yere hareket edemeyeceğini ve olmadığı bir yere de hareket edemeyeceğini işaret ederler. Diğerleri ise, Galileo’yu izleyerek, “ama yine de hareket ediyor” derler. Bu konuda karar vermek leksikografa düşmez.

Hayalet, a. İçteki korkunun dışarıdaki ve gözle görülebilen işareti.

Hayalgücü, a. Şair ve palavracının ortak mülkiyetindeki bir hakikat deposu.

Hayat, a. Vücudu bozulmaktan koruyan ruhanî bir salamura. Her gün onu kaybetmekten korkarak yaşarız, oysa bir kere kaybedince eksikliğini hissetmeyiz. “Hayat yaşamaya değer mi?” sorusu çok tartışılmıştır, özellikle değmeyeceğini düşünenler tarafından. Bunların bir çoğu görüşlerini desteklemek için uzun yazılar yazmışlar ve sağlık kurallarına dikkatle riayet ederek, uzun yıllar boyunca bu tartışmayı başarıyla sürdürme şerefine nail olmuşlardır.

Hayranlık, a. Başka birinin kendimize benzerliğini nezaket göstererek takdir etmemiz.

Hendek, a. Şatonun önündeki çöplük; şatonun dışındaki çöplerin şatonun içindeki çöpleri taciz etmesini engeller.

Heves, a. Bir gençlik hastalığı, küçük dozlarda pişmanlık ile birlikte harici olarak uygulanan tecrübe sayesinde iyileştirilir.

Hırs, a. Yaşarken düşmanlar tarafından yerin dibine geçirilmek ve ölünce dostlar tarafından soytarıya çevrilmek yönünde karşı konulmaz bir istek.

Hidra, a. Eskilerin birçok başlık altında incelediği bir hayvan türü.

Hile, a. Ticaretin can suyu, dinin ruhu, âşıktaşlığın zokası, siyasi gücün temeli.

Hitabet, a. Konuşma ve jestlerin, idraki kandırma amacıyla kurdukları komplo. Stenografi sanatı bu zulmü biraz yumuşatır.

Homeopatist, a. Tıp mesleğinin mizahçısı.

Hor görmek, f. Açık açık karşı çıkılamayacak kadar güçlü bir rakip karşısında basiretli bir insanın aldığı tutum.

Hristiyan, a. İncil’in, komşusunun ruhanî ihtiyaçlarına mükemmelen cevap vermek üzere Tanrı tarafından yazdırılmış olduğuna inanan bir kişi. İsa’nın öğretilerini günah dolu bir hayatla çelişmedikleri sürece izleyen kişi.

Hür düşünceli, a. Papazın gözlerinden gözlerini kaçırmayı haince reddeden ve onlara fazlasıyla sorgulayıcı bir bakışla bakmakta inat eden bir zındık. Hür düşünceliler eskiden

vurulur, yakılır, haşlanır,

mengeneye sokulur, kırbaçlanır, kırpılır,

boğulur, asılır, deşilir,

kazığa oturtulur, kelleyi kaptırır, deriyi yüzdürürlerdi.Gel zaman git zaman, kutsal dinimiz insaflı ve insaniyetten nasibini almış takipçilerin eline düştü ve zavallı hür düşüncelilerin cezası “İntikam benimdir, hesabı ben göreceğim” diyen Varlık’a havale edildi. Artık dünyamızda yolunu şaşırmış bu mücrimler yalnızca

tehdit ediliyor, takip ediliyor, aşağılanıyor,

uzak tutuluyor, susturuluyor, lanetleniyor,

hakarete uğruyor, soyuluyor, kandırılıyor,

taciz ediliyor, alaya alınıyor, iftiraya uğruyorlar.

Hürriyet, a. Hayalgücü’nün en değerli varlıklarından biri.

İlaç, a. Tünel’deki bir köpeği vurmak için Taksim’den fırlatılan bir taş.

İmparator, a. Ruanın bir üstü. As gibi bir şey.

İmtinacı, a. Kendisini bir zevkten alıkoymanın ayartıcılığına kapılmış zayıf bir insan. Tümden imtina eden bir kişi imtina hariç her şeyden, özellikle başkasının işlerine burnunu sokmamaktan, imtina eder.

İnanç, a. Eşi menendi olmayan şeyler hakkında bilmeden konuşan bir insanın söylediklerinin bir kanıt olmadan kabul edilmesi.

İnsan, a. Bu hayvan türü, kendisinin ne olduğunu düşündüğünü öylesine kendinden geçmiş bir şekilde tefekkür eder ki, ne olması gerektiğine bakmayı unutur. Başlıca meşgalesi diğer hayvanların ve kendi türünün soyunu tüketmektir; fakat kendi soyu öylesine kararlı bir hızla çoğalmaktadır ki bütün yaşanabilir dünyayı ve ayrıca Kanada'yı sarmıştır.

İstisna, a. Ait olduğu sınıftaki diğer nesneler ile bir görüş ayrılığına düşme hakkını kullanan bir nesne; dürüst erkek, samimi kadın, vs. gibi. "İstisnalar kaideyi bozmaz", cahillerin ne kadar saçma olduğunu birazcık olsun düşünmeden birbirlerine papağan gibi tekrarladıkları bir ifadedir. Latincede, "Exceptio probat regulam", istisnanın kaideyi sınadığı, geçerli olup olmadığını imtihan ettiği anlamına gelir, bozmadığı anlamına değil. Bu güzelim özlü sözden bu anlamı çıkartıp yerine tam tersi anlama gelen kendi sözünü koyan bedhah, anlaşılıyor ki, ölümsüz bir şer kuvveti sarf etmiş.

İşin aslında, s. Belki de; muhtemelen.

İştah, a. Yaradan’ın işçi bulma sorununu çözmek için düşüncelilikle bahşettiği bir içgüdü.

İttifak, a. Uluslararası politikada, ellerini birbirlerinin cebine bağımsız olarak bir üçüncüyü tokatlayamayacak kadar derinlemesine daldırmış iki hırsızın ortaklığı.

Kartezyen, s. Ünlü filozof Descartes ile ilgili. Kendisi meşhur bir özlü söz olan Cogito ergo sum’un sahibi olup bu yolla insanların var olduğunu ispatladığını düşünerek keyiflenmiştir. Ne var ki, bu özlü söz biraz daha güçlendirilebilir, şöyle ki: Cogito cogito ergo cogito sum – “düşündüğümü düşünüyorum, demek ki var olduğumu düşünüyorum”. Bu da, sonuç olarak, bugüne kadar herhangi bir felsefecinin kesinliğe yaklaşabildiği kadar yaklaşmış bir cümledir.

Kasım, a. Yorgunluğun on ikide on biri.

Kasvet, a. Zenci halk ozanının, gazetenin mizah bölümünün, cennet umudunun ve şeytanın sözlüğünün yarattığı ruh hali.

Kaz, a. Yazı yazmakta kullanılan tüyleri sağlayan bir kuş. Bu tüyler, doğanın gizemli bir süreci sayesinde, kuşun zihinsel enerjisini ve duygusal karakteristiklerini muhtelif oranlarda emip bunlarla dolarlar, öyle ki, mürekkebe batırılıp “yazar” adı verilen kişi tarafından kâğıdın üzerine mekanik bir biçimde sürtülünce, ortaya kuşun düşünce ve hislerinin son derece aslına sadık bir dökümü çıkar. Bu muhteşem yöntemle, kazların arasında büyük farklar olduğu keşfedilmiş, birçoğunun yalnızca sıradan ve önemsiz bir yetenekle sınırlı sahip olduğu, fakat bazılarının gerçekten çok büyük kazlar olduğu anlaşılmıştır.

Kaza, a. Değişmez doğa kanunları sayesinde ortaya çıkan kaçınılmaz sonuç.

Kedi, a. Yumuşak, zarar verilmesi mümkün olmayan bir otomat. Doğa tarafından ev cephesinde işler kötü gittiği zaman tekmelememiz için bize bahşedilmiştir.

Kentaur, a. İşbölümü günümüzdeki ileri derecedeki rafine haline ulaşmadan önce yaşamış ve “her adama bir at” olarak bilinen ilkel iktisadî şiarı izlemiş insanlar ırkının her bir ferdi.

Kerberos, a. Hades'in bekçi köpeği, görevi girişi korumaktı--kime ya da neye karşı koruduğu çok açık değildir, çünkü hem herkesin er geç oraya gitmesi gerekmekteydi, hem de kimsenin kapıyı zorladığı falan yoktu.

Kesinlikle emin, s. Avazı çıktığı kadar bağırarak yanılan.

Kilit, a. Uygarlık ve aydınlanmanın ayırt edici özelliği.

Kinik, a. Bozuk gözleri şeyleri olmaları gerektiği gibi değil de olduğu gibi gören bir edepsiz. İskitlerin kiniklerin gözlerini oyarak görüşlerini düzeltme geleneği buradan gelir.

Kitabilik, a. Ahmakların kendi yüzsüz cehaletlerinin sınırlarını aşan her türlü bilgi için kullandıkları alaycı terim.

Kleptoman, a. Zengin bir hırsız.

Komşu, a. Kendimiz gibi sevmemiz emredilmiş, fakat bizi bu emre uymaktan alıkoymak için elinden geleni yapan kişi.

Konsolos, a. Amerikan politikasında, halk kendisine bir kamu görevi vermeyince, kendisine İdare tarafından bir kamu görevi verilen kişi. Bu görev ülkeyi terk etmesi şartıyla verilmektedir.

Köpek, a. Dünyadaki tapınma fazlasını ve artığını emmek için tasarlanmış bir tür yan ya da ikincil Tanrı. Bu Kutsal Varlık’ın vücut bulmuş hallerinin daha yumuşak tüylü ve daha ufak olan bazıları, Kadın’ın gözünde, hiçbir insan erkeğinin ulaşamayacağı kadar değerli bir yer tutar.

Kumarbaz, a. Bir erkek.

Kurşun, a. Ağır, mavi-gri bir metal. Hafif âşıklara durağanlık sağlamak için kullanılır--özellikle düşüncesizlik edip başkasının karısına aşık olanlara. Kurşun aynı zamanda bir argümanı karşılayan ağırlık olarak öylesine faydalıdır ki, tartışmanın terazisini yanlış yöne çevirir. İki vatanseverliğin buluştuğu noktada büyük miktarda kurşun çökeltisi elde edilmesi, uluslararası anlaşmazlıkların kimyasıyla ilgili ilginç bir gerçektir.

Kusursuzluk, a. Gerçek dünyadan “mükemmeliyet” adlı bir unsur sayesinde ayırt edilebilen hayalî bir durum; eleştirmenin özelliklerinden biri.

Küfür, a. Senin tarafından benim tanrıma yapılan saygısızlık.

Lahana, a. Yaygın bir mutfak ve bahçe bitkisi. Ebat ve zekâ açısından bir insan kafasına oldukça yakındır.

Leksikograf, a. Bir dilin gelişmesindeki belli bir aşamayı kayda geçirme kisvesi altında, o dilin büyümesini engellemek, esnekliğini katılaştırmak ve yöntemlerini mekanize etmek için elinden geleni ardına koymayan yapışkan bir herif.

Lir, a. Kadim bir işkence aracı.

Madalya, a. Üç aşağı beş yukarı sahici denilebilecek meziyetler, başarılar ya da hizmetler karşılığında verilen küçük madeni bir disk.

Bismarck'ın konuyla ilişkisi vardır; günün birinde boğulan bir kişiyi cansiparane bir şekilde kurtardığı için kendisine bir madalya verilmiş, madalyanın anlamı sorulduğunda "bazen hayat kurtarırım" demişti. Hayat kurtarmadığı zamanlar da oluyordu.

Manastır, a. Tembellik günahı üzerine tefekküre dalmak isteyen kadınlar için bir inziva mekânı.

Manikeizm, a. İyilikle kötülük arasındaki sürekli savaşı konu alan eski Pers doktrini. İyiler havlu attığı zaman Persler muzaffer rakiplerine katılmışlardı.

Mantık, a. İnsan idraksizliğinin sınırlamaları ve beceriksizliklerine tamtamına uyarak düşünme ve akıl yürütme sanatı.

Manyetizma, a. Mıknatısı etkileyen bir şey.

Masonlar, a. Gizli ayinleri, grotesk törenleri ve fantastik kostümleri olan bir kardeşlik. Bu kardeşlik, İkinci Charles zamanında, Londra’nın meslek sahibi zanaatkârları arasında ortaya çıkmış, sonradan geçmiş asırların ölülerini kesintisiz bir makabline şümul vasıtasıyla saflarına katarak Âdem’den bu yana gelmiş geçmiş bütün insan kuşaklarını kucaklamıştır, şu anda Yaradılış öncesi Kaos’un ve Şekilsiz Boşluk’un nüfusundan değerli katılımcıları toparlamaktadır. Kardeşlik değişik zamanlarda Charlemagne, Julius Caesar, Keyhüsrev, Hz. Süleyman, Zerdüşt, Konfüçyüs, Thothmes ve Buda tarafından kurulmuştur. Amblemleri ve simgeleri Paris ve Roma’nın mezarlarında, Parthenon’un ve Çin Seddi’nin taşlarında, Karnak ve Palmyra tapınaklarında ve Mısır piramitlerinde bulunmuştur – her zaman bir mason tarafından.

Maymun, a. Soyağaçlarını tercih eden bir orman hayvanı.

Mayonez, a. Fransa’da devlet dini yerine geçen soslardan biri.

Medyum, a. Müşterisinin göremediği şeyleri gören bir insan, genellikle kadındır. Müşterisinin göremediği şey kendi kalın kafalılığıdır.

Melez, a. İki ırkın ortak çocuğu; her ikisinden de utanır.

Melun, s. Muhatap.

Menderes, a. Amaçsızca, kıvrımlar çizen hareket. Troya'dan yaklaşık yüz elli mil ötedeki bir ırmağın adından gelir. Bu ırmak, Yunanlılar ve Troyalıların güçleri hakkında şişinmelerini duymamaya çabalarken bu şekillere girmiştir.

Merak, a. Kadın zihninin münasebetsiz bir özelliği. Bir kadının merak belasıyla lanetlenmiş olup olmadığını öğrenme isteği, erkek ruhunun en ateşli ve doymak bilmez tutkularından biridir.

Meshetmek, f. Zaten yeteri kadar kaygan olan bir kralı ya da başka bir yüksek görevliyi biraz daha yağlamak.

Meşhur, a. Herkesin gözü önünde rezillik çeken.

Metropol, a. Taşralılığın kalesi.

Mezar, a. Ölülerin yatıp tıp öğrencisinin gelişini bekledikleri mekân.

Mezatçı, a. Diliyle birini söğüşlediğini bir çekiç kullanarak duyuran bir adam.

Mıknatıs, a. Manyetizmadan etkilenen bir şey.

Manyetizma ve Mıknatıs tanımları, bu konuyu ışıl ışıl aydınlatarak insanlığın bilgi düzeyinin anlatmaya sözlerin yetmeyeceği derecede ilerlemesine yol açmış tam tamına bin adet önde gelen bilim adamının çalışmalarından özetlenmiştir

Mimar, a. Evinizin planını temize çekerken cüzdanınızı temizlemeyi planlayan adam.

Misafirperverlik, a. Bizi, yemek ve yatacak yer ihtiyacı olmayan kimi şahıslara yemek ve yatacak yer sunmaya yönlendiren bir meziyet.

Mitoloji, a. İlkel bir halkın kendi kökenleri, erken tarihi, kahramanları, tanrıları vs. ile ilgili inançları; sonradan icat ettiği gerçek açıklamalardan farklıdır.

Mucit, a. Tekerlekleri, manivelaları ve yayları cin fikirli bir şekilde bir araya getirip ortaya çıkan şeyi uygarlık sanan kişi.

Muhafazakâr, a. Mevcut kötülüklere âşık, bu yönüyle onları başka kötülüklerle değiş tokuş etmek isteyen Liberal'den ayrılan bir devlet adamı.

Muhalefet, a. Siyasette, hükümetin alıp başını gitmesini engellemek için onu sakatlayan parti.

Nasihat, a. Tedavüldeki en ufak bozuk para.

Nepotizm, a. Partinin iyiliği için babaannenizi göreve atamak.

Nihilist, a. Tolstoy dışında her şeyin varlığını reddeden bir Rus. Okulun önderi Tolstoy’dur.

Obur, a. İtidalin muzır etkilerinden dispepsi pratiği sayesinde kaçınan kişi.

Okyanus, a. Solungaçları olmayan insan için özellikle inşa edilmiş bir dünyanın üçte ikisini kaplayan bir su kütlesi.

Orman kaçkını, a. bkz. Koca.

Öğrenim, a. Çalışkan öğrencilerde görülen cehalet türü.

Önüne geçmek, f. Bir düşman kazanmak.

Özgürlük, a. Tüm ülkelerin kesin bir tekel ile sahip olduklarına inandıkları bir siyasi durum. Hürriyet. Hürriyet ile özgürlük arasındaki ayrım tam olarak bilinmez; doğa bilimcileri bu türlerden hiçbirinin canlı bir örneğini yakalamayı başaramadılar.

Özür dilemek, f. Gelecekteki kabahatler için gerekli altyapıyı kurmak.

Panteizm, a. Her şeyin Tanrı olduğunu söyleyen ve böylece Tanrı'nın her şey olduğuna karşı çıkan bir doktrin.

Pantomim, a. Hikâyenin dile bir zarar verilmeden anlatıldığı bir oyun türü. Dramatik eylemin en yenilir yutulur hali.

Pasta, a. Hazımsızlık denen Azrail’in öncü kuvvetlerinden biri.

Pazartesi, a. Hristiyan ülkelerinde, top oyunundan sonraki gün.

Piyano, a. Pişmanlık bilmeyen misafiri yola getirmek için kullanılan bir salon aleti. Makinenin tuşlarına bastırırken dinleyiciye hafakanlar bastırarak çalıştırılır.

Planlamak, f. Kaza eseri bir sonuca ulaşmanın en iyi yolunu kendine dert etmek.

Rahibe, a. Dişi bir peder.

Resim, a. Üç boyutluyken bıkkınlık veren bir şeyin iki boyutta temsil edilmesi.

Roman, a. Şişirilmiş bir öykü.

Saçmalık, a. Kişinin kendi görüşüyle apaçık bir şekilde çelişen bir inanç ya da ifade.

Sadakat, a. Özellikle ihanete uğramak üzere olanlarda görülen bir meziyet.

Sahici, s. Has, gerçek. Örnek: sahici bir sahtecilik, sahici bir ikiyüzlülük, vesaire.

Sakal, a. Genellikle, Çinlilerin kafayı tıraş etme geleneğini haklı olarak lanetleyenlerin kestiği kıllar.

Saksağan, a. Hırsızlık yönündeki eğilimine bakınca sanki kendisine konuşmanın da öğretilebileceğini düşündüren bir kuş.

Samimiyet, a. İki salağın ortak yıkımlarına doğru çekildikleri bir ilişki türü.

Savunmasız, s. Saldırı kapasitesinden yoksun.

Seçmeler, a. Bir kişinin edebî çalışmalarının kısa bir özeti. Bu özette editörün inançlarına ters düşen bölümler yer kıtlığı nedeniyle çıkartılmıştır.

Sel, a. Rutubetin ileri bir mertebesi.

Sıkıcı, s. Siz onun dinlemesini beklerken konuşan kişi.

Sınır, a. Siyasî coğrafyada, iki millet arasındaki hayali çizgi. Bir milletin hayali haklarını diğer milletin hayali haklarından ayırır.

Sinek pisliği, a. Noktalamanın ilk hali. Garvinus’un yazdığına göre, muhtelif okuryazar toplumlarda kullanılan noktalama sistemleri, ilk başta söz konusu ülkelere musallat olan sineklerin içtimaî geleneklerine ve yemek alışkanlıklarına bağlıydı. Yazarlarla aralarında her zaman iyi komşuluk ve dostane bir tanışlık ilişkisi olmuş olan bu mahlûklar, kalemin ortaya çıkartmakta olduğu elyazmalarını vücut alışkanlıklarının gerektirdiği şekilde, kimi zaman gani gani, kimi zaman da eli sıkı bir şekilde süslüyorlardı; böylece, yazarın yeteneğinden bağımsız ve bu yetenekten daha üstün olan bir yorum türü ile eserdeki anlamı ortaya çıkartıyorlardı. Edebiyatın “kadim ustaları”—yani, eserleri kendilerinden sonra gelen yazar ve eleştirmenlerce bunca değerli bulunan ilk yazarlar—hiç noktalama kullanmazlardı; tam bir serbestlik içinde, nokta işaretinin düşünce akışına getirdiği o duraklamalardan muaf olarak çalışmalarını sürdürürlerdi. (Aynı şeyi zamane çocuklarında da gözlemleyebiliyoruz; çocukların noktalama konusundaki tercihleri, bireylerin çocukluklarının, ırkların çocukluk yıllarındaki yöntem ve gelişme safhalarını tekrar ettiğini söyleyen yasanın çarpıcı ve güzel bir örneğini oluşturuyor.) Çağdaş araştırmacılar, optik enstrümanlar ve kimyasal testler yoluyla, bu ilkel yazarların eserlerindeki tüm noktalama işaretlerinin, yazarların becerikli ve yardımsever işbirlikçisi, bildiğimiz ev sineği (Musca Maledicta) tarafından eklendiğini saptadılar. Daha sonra gelen yazarlar, gerek bu eserleri sahiplenmek, gerek tabiatıyla tanrısal bir ilhamın eseri olarak gördükleri bu eserleri korumak amacıyla bu elyazmalarını kopyalarken, papirüs ya da parşömen üzerinde gördükleri bütün işaretleri de, eserdeki düşünce açıklığına ve eserin değerine kelimelerin yetersiz kalacağı ölçüde bir katkıda bulunarak, kopyalamışlardı. Kopyacılarla aynı dönemde yaşayan yazarlar ise bir yandan bu işaretlerin bariz katkılarından eserlerinde yararlanırken, bir yandan da kendi evlerindeki sineklerin onlara sunmak istiyor olabileceği yardım sayesinde, sık sık eski yapıtlara denk olmayı, hatta kimi zaman onları aşmayı bile başardılar, en azından noktalama açısından. Bu da azımsanacak bir başarı değildir.

Sirk, a. Atların, midillilerin ve fillerin, erkekler, kadınlar ve çocukları soytarılık yaparken izlemesine izin verilen bir yer.

Siyaset Meydanı, a. Siyasette, devlet adamının geçmişi ile güreştiği hayali bir horoz dövüşü sahası.

Sohbet, a. Ufak tefek zihinsel emtiayı sergilemek üzere kurulan bir fuar. Her katılımcı kendi mallarının sunumu ile o kadar meşguldür ki komşusunun mallarına bakacak hali kalmaz.

Sözlük, a. Bir dilin gelişmesine ket vurmak, onu katı ve gevrek bir hale getirmek için kullanılan bedhah bir edebî araç. İşbu sözlük ise son derece faydalı bir eserdir.

Sürgün, a. Ülkesine yurtdışında hizmet veren, fakat büyükelçi olmayan bir kişi.

Şafak, a. Aklı başında zevatın yatma vakti. Kimi yaşlı insanlar bu saatte kalkıp, soğuk bir duş aldıktan sonra boş bir mideyle uzun bir yürüyüşe çıkmayı ve benzeri eziyetleri tercih ederler. Sonra da güçlü sağlıklarının ve uzun ömürlerinin nedeni olarak bu alışkanlıklarını gururla gösterirler. Oysa işin aslı şudur: bu alışkanlıklar sayesinde değil, bu alışkanlıklara rağmen sıhhatli ve yaşlıdırlar. Bütün bunları yapabilen insanların hepsinin domuz gibi sağlıklı olmasının tek nedeni, bu alışkanlığın kendisini deneyen daha zayıf bünyeleri gebertmiş olmasıdır.

Şevk, a. Bilgisizce sevginin ayırt edici özelliği.

Şiddetli geçimsizlik, a. Evlilik hayatında, merakların benzerliği (özellikle hükmetme merakının). Öte yandan, şiddetli geçimsizlik hemen karşı evde yaşayan uysal bakışlı bir hemşireden mürekkep de olabilir. Bıyıklı olduğu bile görülmüştür.

Şirket, a. Bireysel sorumluluk almadan bireysel kâr elde etmeyi sağlayan muhteşem icat.

Şömiz, a. Bu ne demek bilmiyorum.

Tarihçi, a. Uzun menzilli bir dedikoducu.

Tartışma, a. Başkalarına hatalarını bildirme yöntemlerinden biri.

Tasfiye, a. Çevik pasiften kaçarken nazlı aktifi ilhak etmenin yaygın bir yolu.

Tebrik, a. Kıskançlığın uygar yüzü.

Telefon, a. Münasebetsiz bir şahsı uzakta tutmanın kimi avantajlarını sıfırlayan bir şeytan icadı.

Temerrüt, a. (Abonelerimizin ve okurlarımızın geniş ve hatırı sayılır bir kesiminin hislerine saygımızdan dolayı, bu kelimenin tanımı sözlükten çıkarılmıştır.)

Teselli, a. Sizden daha iyi bir insanın talihinin sizden daha kötü olduğunun bilgisi.

Teşhis, a. Bir doktorun, hastasının nabzını ve cüzdanını yoklayarak ulaştığı hastalık tahmini.

Top güllesi, a. Ulusal sınırların düzeltilmesinde kullanılan bir enstrüman.

Toprak, a. Dünya yüzeyinin mal olarak görülen kısmı. Toprağın özel mülkiyete ve kontrole tabi bir mal olduğu kuramı çağdaş toplumun temelidir ve bu temel, üzerine kurulmuş olan yapıyı sonuna kadar hak etmektedir. Mantıksal sonuçlarına götürülürse, kimilerinin diğerlerinin yaşamasına engel olma hakkına sahip olduğu anlamına gelir; çünkü sahip olma hakkı, toprakta tek başına yerleşme hakkını da yanında getirmektedir; gerçekten de, araziye tecavüz yasaları, toprakta mülkiyet hakkının tanındığı her yerde uygulanır. Binaenaleyh, eğer tüm terra firma yüzeyi A, B ve C’ye aitse, D, E, F ve G’ye doğmaları için, ya da birer arazi tecavüzcüsü olarak doğarlarsa, var olacak bir yer kalmaz.

Tutuklamak, f. Sıradışı olmakla suçlanan birini resmi olarak alıkoymak. Allah dünyayı altı günde yarattı ve yedincisinde tutuklandı.--Gayrıresmi Versiyon

Tütsü, a. Din işlerinde, burna hitap eden bir argüman.

Tüy Dökücü, s. Deriden kılların ayrılmasını sağlayan – bir zevcenin ellerinde son derece ilerlemiş olarak görülebilen bir özellik.

Ufak, a. Daha az münasebetsiz.

Uzun Ömürlülük, a. Ölüm korkusunun ender görülen derecede uzatılması.

Vehim, a. Heves, Şefkat, Özveri, İnanç, Umut, Yardımseverlik ve daha pek çok mübarek oğullar ve kızlardan oluşan çok saygıdeğer bir ailenin reisi.

X. Alfabenin lüzumsuz bir harfi olup yazım reformcularının saldırılarına karşı özel bir bağışıklığı vardır; dil yaşadıkça yazım reformcuları da, X harfi de yaşayacaktır. Psikoloji cebrinde bir kadının zihni x ile simgelenir. X ile başlayan sözcükler Yunanca olduğundan bu standart İngilizce sözlükte tanımlanmayacaktır.

Yalnız, s. Kötü bir çevreye düşmüş.

Yamyam, a. Eski geleneklere bağlı, domuz-öncesi dönemin basit zevklerini muhafaza eden bir gurme.

Yanılmak, f. Benim inançlarıma ve edimlerime aykırı bir şekilde davranmak ya da düşünmek.

Yaya, a. Bir otomobil için, yolun hareket eden ve ses çıkaran kısmı.

Yenebilir, s. Yemesi güzel, sindirilmesi sağlığa yararlı olan; solucanın kurbağaya, kurbağanın yılana, yılanın domuza, domuzun insana ve insanın solucana göründüğü gibi.

Yerçekimi, a. Bütün nesnelerin birbirlerine içerdikleri kütle miktarına orantılı bir kuvvetle çekilme eğiliminin adı—içerdikleri kütle miktarı da birbirilerine yaklaşma eğiliminin gücüne göre belirlenir. Bu, bilimin, A’yı B’nin ispatı yaptıktan sonra B’yi de A’nın ispatı yapmasının latif ve eğitici bir tasviridir.

Yerliler, a. [1.] Yeni keşfedilmiş bir ülkenin topraklarını sürerken bulunan düşük değerli zevat. Kısa süre içinde toprağı sürmeyi bırakırlar; toprağa gübre olurlar. [2.] Geleceğin leksikograflarını kendilerini tanımlama zahmetinden kurtaracak düşünceli insanlar.

Yetenek, a. Becerikli insanları ölülerden ayırt etmemizi sağlayan kötü niyetli hırsların ufak bir kısmını gerçekleştirmemize yarayan doğal avadanlık. Son tahlilde, yetenek dediğimizin şeyin ileri ölçüde bir ağırbaşlılıktan ibaret olduğu görülür. Belki de, bu etkileyici meleke doğru olarak değerlendirilmektedir; çünkü, ağırbaşlı olmak kolay iş değildir.

Yurtdışında, s. Vahşiler ve dangalaklarla savaş halinde olmak. Yurtdışına çıkmış bir Fransız rezillik çeker, bir Amerikalı ise başkalarına rezillik çektirir.

Yürütme, a. Yasamanın isteklerini, Yargı tarafından geçersiz ve hükümsüz oldukları neşeyle açıklanana kadar uygulamaktan sorumlu devlet görevlisi.

Zırh, a. Terzisi demirci olan adamın giydiği türden elbise.

Zihin, a. Beyin tarafından salgılanan gizemli bir madde çeşidi. Başlıca uğraşı kendi doğasını saptama çabasından oluşur; bu çabanın boşluğu, kendisini bilmek için elinde kendisinden başka bir araç olmamasındadır.

Zoka, a. Oltayı yenilir yutulur hale getiren bir preparat. Güzellik en iyi türüdür.

Çok Kısa İngiltere Tarihi

2010-02-14T19:54:00.002+01:00

Önce:

Krallığım! Krallığım! Krallığıma biat!

Sonra:

Bi at! Bi at! Bi ata krallığım!

Kitap hakkında neler dediler:

2009-11-14T09:48:00.005+01:00

"Timely!" - Independent
"Independent!" - Time Out
"Getoutta here!" - The Guardian
"A well-guarded secret!" - The Economist
"Economical!" - The Observer
"Observant!" - Le Monde
"A world of difference!" - Frankfurter Allgemeine
"Sausagey!"- Le Canard Enchaîné
"Duck Soup!" - Le Figaro
"Figurative!"- El Pais
"Peaceful!" - De Groene Amsterdammer
"Makes Amsterdam green with envy!" - The Sun
"Shining!" - Die Zeit

Aklın yolu birdir, üçüncü kısım

2008-11-12T13:09:00.012+01:00

Birbirinden bağımsız olarak sevdiğim sanatçıların birbirlerinin işlerinden bahsettiğini görmenin sevinci başka oluyor -- şu kaosun içinde sahiden de bir anlamın, bir bütünlüğün, ortak mizaçta insanların bir kardeşliğinin var olduğuna inanasım geliyor. Douglas Hofstadter'ın, özellikle Gödel, Escher, Bach yoluyla, üzerimizdeki emeği mâlum. Döne döne Hofstadter okuma döneminden yıllar sonra, ağır bir Exercices de Style vakasının üzerine, Hofstadter'ın çeviri konulu kitabı Le Ton beau de Marot içinde uzun uzun Exercices de Style'den ve bu kitabın değişik dillerdeki çevirilerinden bahsettiğini görünce, içimde, aklın yolunun bir olabileceği yönünde belli belirsiz bir şüphe parıldamıştı.

Sonra, Edward Gorey hadisesiyle tümüyle rastlantı sonucu karşılaşıp, eserlerini takip etmeye başladım. Awdrey-Gore Legacy öyküsü, bu öyküdeki "kombinatorik cinayet romanı" esprisi, işin içinde bir Oulipo parmağı olduğu yönünde son derece güçlü bir karine sunuyordu. Zaman içinde bunu da çözdük -- Gorey, 1998'de, Amazon.com'un en sevdiği kitaplarla ilgili sorularına verdiği cevapta hayatta en sevdiği kitabın Exercices de Style olduğunu, bu kitabı "yaratıcı ilhamın denektaşı" olarak gördüğünü, tekrar tekrar okumaktan bıkmadığını söylüyordu. Her şey olacağına varıyordu.

Üçüncü golü ise, bu yıl, önce New Yorker'daki ilüstrasyonlarından, sonra Hollanda'da sağda solda karşıma çıkan işlerinden tanıyarak yavaş yavaş "en sevdiğim Hollandalılar" arasına giren Joost Swarte attı ("okumanın zararları" konulu takvim/kartpostal çalışmasını, mesela, kesinlikle çağımızın bir klasiği olarak görüyorum). Yeni bir dergi ondan sevdiği bir edebi eseri resimlemesini isteyince, tabii ki, mahut kitabı seçmişti:

***

Yine de, bu konudaki rekorun David Bellos'da olduğunu söylemeliyim. David Bellos'un Perec ve Jacques Tati işleriyle beni nasıl şaşırttığını yazmıştım daha önce; ama, aynı adamın bir de üç ciltlik popüler matematik klasiği "Rakamların Evrensel Tarihi"nin çevirmenlerinden biri olması olacak iş midir ?

Seçim

2007-07-14T09:24:00.001+02:00

Bugünleri de mi görecektik; bu yaştan sonra oy vermeye değer, söylenmesi gerekenleri söyleyen, dürüst, bilgili, başarılı politikacıların meclise girme ihtimalini görmek de varmış. Müesses nizamcılar doğru söylüyor, oyların boşa gitmemesini sağlamak, İstanbul'da Ufuk Uras ve Baskın Oran'a vermek lazım.

Ali Teoman Germaner Retrospektifi

2007-06-08T23:16:00.001+02:00

İş Sanat (Kibele) galerisinde, 23 Haziran'a kadar.

Serginin sitesi, bir haber.

Ay

2007-03-04T00:10:00.001+01:00

Birkaç ay önce güneş tutulduğunda, iş yerinde çaresizlikle pencereden bir süre bulutlara baktıktan sonra etrafımdakilere "şu anda güneş tutuluyor, biliyor musunuz" demiştim; "aradaki fark nasıl anlaşılıyor?" diye bir cevap almıştım. Bugün, neyse ki, bulutlar (en azından temaşanın ilk yarısında) izin verdiler. Tazesi tazesine iki fotoğraf - ilk fotoğrafta üstteki parlak parça, ayın henüz tutulmamış kısmı:

Ah Nerede O Eski Avangartlar?

2007-01-14T12:14:00.003+01:00

-yahut-

Çağdaş müziğin ahval-i pür melali üzerine paradokslar

I.

Kültürel hayatın her alanında tektipin, tekdüzenin, yavanın bütün iletişim kanallarından dayatıldığı, sorgulamanın, derinlik arayışının neredeyse tümden gözden düştüğü bu günlerde geriye dönüp yirminci yüzyılın aşağı yukarı ilk üç çeyreğine yayılmış müzikal canlılığa, yenilikçiliğe, cesarete, yapılan buluşlara bakıp iç geçirmemek mümkün değil.

Bugün, avant-garde sevgisi, içinde önemli ölçüde nostalji taşıyan, retro bir zevk artık.

II.

Peter Ustinov, başka birçok özelliğinin yanında, müthiş bir müziksever. Özellikle Almanca konuşulan ülkelerde yaptığı klasik müzik programları, klasik müzik üzerine skeçleri, taklitleri ile de tanınıyor. Bir söyleşisinde, çağdaş müziğe dayanamadığını anlatıyordu: Hamlet’i konu alan bir çağdaş bir bestede, Ophelia’nın aklını yitirip şarkı söylemeye başladığı sahnede kullanılan eski şarkı sayesinde nihayet tonal bir melodi duyunca, eser boyunca tırmalanmış kulaklarının bir an için bayram ettiğini, ama diğer oyuncuların Ophelia’nın güzelim melodisini bir delilik emaresi olarak gördüklerini ve (sanki asıl delice sesler çıkaranlar kendileri değilmiş gibi) bunu yine kulak tırmalayıcı seslerle açıkladıklarını anlatıyordu – hatırladığım kadarıyla yazıyorum. Ravi Shankar’ın Edgard Varèse ile Central Park’ta karşılaşması, Varèse’in Shankar’ı biraz müzik dinletmek üzerine evine davet etmesi ve sonra Varèse’in müziğindeki disonansların ve gürültülerin Shankar’ın karnına ağrılar girmesine yol açacak kadar rahatsız etmesinin hikayesi de var.

Anekdotlar nefis tabiî. Evet, dinleyici ile köprüleri atmaya eğilimi olan, güç anlaşılır olandan kaçmayan birçok çağdaş besteci var – kaldı ki, yüzyıllarca çağdaşlığın varoluş kipi olmuş bir durum bu, Beethoven’ın sağlığında müziği hakkında gazetelerde yazılanları biliyoruz, Varèse hakkında sağlığında yazılanlardan çok farklı değil. Tuhaflık ise şurada: müziğe hayatını yatırmış, dünya hakkında söyleyecek sözü olan, bunu söylemek için müzik yolunu seçmiş bir insanın tüm yatırımını anlamsızlığa yapacağını düşünmek, ne derin, ne köklü bir bönlük – ortaya konulması yıllar süren bir birikimin sonucu olan bir esere, kimsenin o eserin süresi boyunca yoğunlaşmış bir ilgi göstermeye bile mecalinin kalmamış olması gerçeğini herkes bilir de söylemezken, çağdaş müziğin anlaşılmazlığı üzerine bir anekdot ile kestirip atmak ne kadar kolay.

Olivier Messiaen’ın “Zamanın Sonu İçin Kuartet”ini ya da “St. François d’Assisi” operasını, İlhan Mimaroğlu’nun “Sing Me A Song of Songmy”ını, Karlheinz Stockhausen’ın “Kontakte”sini, Frederic Rzewski’nin El Pueblo Unido çeşitlemelerini ayağını uzatıp, dikkatini vererek dinleyen birinin, daha ilk dinleyişinde bile bu bestelerin bir şeyler anlatmaya çalışmadığını, anlaşılmaz olduğunu söyleyeceğine inanmakta güçlük çekiyorum:

Bir derdi olan, her notayla, her ses seçimiyle, her kelimeyle bu derdi anlatmaya, açıklamaya, serimlemeye çalışan bu eserlerin anlaşılmaz diye adları çıkmış.

III.

Çağdaş müzik dili, aslında, neredeyse, yalnızca kendini yalnızca müzik olarak konumladığı zaman kendini anlatmakta başarısız kalıyor – çağdaş müziğin yaptığı işlere en çok burun kıvıranlar bile, bu müziğin tekniklerini bir film müziğinde gerilim unsuru olarak ya da bir reklâmda elektronik ses efekti olarak dinleyince çok rahatlıkla anlayıp tüketebiliyorlar. “2001: A Space Odyssey”i ilk ortaya çıktığında, seyirciler arasında işi bilenler, sinemada Ligeti duyduklarına inanmakta güçlük çekmişlerdi: Kubrick’in Ligeti’ye yaptığı bu hizmet, yıllar sonra Sony’nin “The Essential Barbra Streisand” ve “The Essential Michael Jackson” ile aynı diziden bir “The Essential György Ligeti” çıkartmasına giden zincirleme reaksiyonu başlatacaktı.

Günümüzün bestecisi, yeter ki bestesini beste olarak dinletmeye kalkışmasın. Konser salonu ve plak dışında bu müziğe birçok alanda yaşama hakkı var – başka bir şeylerin, genellikle de görsellerin, arka planında olsun yeter.

IV.

Weimar Almanya’sı, sanatın her alanında olduğu gibi, müzikte de 20. yüzyılın en karanlık, en yakıcı, en alaycı işlerinden bazılarını ortaya çıkardı – bütün düzenin çivisinin çıkmış olduğunu, savaşın, iktisadın, siyasetin yalan üzerine kurulu oluşunu dişleriyle, tırnaklarıyla; kara mizahın en ağırıyla gösteren onca sanat eseri, artık kanonize olup kurumların icazetini aldılar – bu dönemin zehir zemberek ruh halini görebileceğiniz en iyi yerlerden biri, her milimetrekaresinde burjuvalığı, lüksü, rafine zevkleri hissettiren bir kurum örneğin: New York’taki Neue Gallerie. Klimt’leri görmeye gelin, kafemizdeki Apfelstrudel’lar için kalın, diyen bir reklâm sloganları da var: George Grosz’un savaş resimleri sergisini gördükten sonra, Kurt Weill şarkıları dinlerken, bu nezih ortamda yiyip içebiliyorsunuz.

Gidişat, gidişata direnişi de içselleştirip, meraklısına müsait bir fiyat karşılığında gidişata direnişi tüketme olanağını da sunuyor demek ki. Sunmasın diye efelenmek ne kolay, değil mi, ne kadar da bönce aynı zamanda: biriktirmenin, kuşaktan kuşağa aktarmanın kurumlaşmaktan başka bir yolu var mı?

Zappa’nın “salyası akan şirket muhasebecileri”nin müziğe etkilerinden bahseden o güzelim şarkısını dinleyebiliyorum, çünkü bunun için salyası akan bir şirket muhasebecisi onay veriyor. Düzene direnen müzisyenlerin bestelerinden, albümlerinden bahsederek, düzene katkıda bulunuyorum.

Gidişatla bir meselesi olmayan birisi avant-garde’ın peşine düşmez: ama bunun yapmak için de, gidişatla şu ya da bu ölçüde ortaklık kurmak zorunda.

V.

Öncü müzik: az kişinin gitmeye cesaret ettiği, zorlamayı akıl ettiği sınırları arayan, kalabalığa uymaktan kaçınan müzik. Öncü’lüğe, sürüden ayrılmaya yüklenen bunca olumlu anlamın da bir pazarlama unsuruna dönüşmesi kaçınılmazdı belki ama, bu kadar insan en çok satan 100 albümden 90’ının “alternatif” müzik olduğuna, dünyanın en büyük plak şirketlerine bağlı olarak çalışan ve bu şirketlerce şiddetle pazarlanan grupların “indie” müzik yaptıklarına nasıl inanabildi? Frank Zappa’nın tümden sistemin dışına çıkarak müziğin kendi ailesinin eliyle posta yoluyla dağıtmaya başlamış olduğunu, bunun anlamını kaç kişi fark etti?

Öncü müziğin terminolojisi de artçı güçler tarafından fethedildi aslında: öncüler için yeni sözcükler gerek.

VI.

Weimar Almanya’sının kabarelerde, sanat müziğinde, resimde, edebiyatta hem ilk savaşın, hem de yaklaşmakta olan ikinci savaşın çılgınlığına karşı attığı çığlığın gücünü bugün dilimiz tutularak izliyoruz: Dada’cıların, Grosz ve Schiele’nin, Karl Kraus ve çevresinin bu meseleyi doğru gördükleri, ellerindeki bütün araçları en üst düzeyde kullandıkları açık. Korkutucu bilgi ise şu: bütün bunlar bir işe yaramamış – karakamu bildiğini okumuş, tercihini kendi çıkarını genişletme bönlüğüne kapılıp neredeyse toptan yıkıma ulaşma yönünde kullanmış. Benim kuşağım o günden bu güne bir şeylerin bir ölçüde de olsa değiştiğini sanarak büyümüştü, Irak savaşı gerçekleri kafamıza kaktı: insanoğlu bu işte, içgüdülerinde kendi çıkarını etrafına yıkım saçmakta arayan bir yön var ve bu içgüdü her fırsatta ortaya çıkıyor, üstelik bunları sarıp sarmalayacak bir retorik buluyor her zaman. Mimaroğlu’nun Vietnam üzerine yaptığı albümü yukarıda anmıştım, bugün bu müziğin, bu müzikteki radikal savaş karşıtlığının hala böylesi güncel olmasında bir yandan bir ruh kardeşliği okuyorsak, bir yandan da bir yılgı okuyoruz: işte, böylesi güçlü itirazlar da işe yaramamış; hâlâ aynı oyun oynanıyor, üstelik karşı olsak, karşı dursak bile oyunun çamuru üzerimize sıçrıyor, hepimize bulaşıyor – Türkiye’nin en büyük demokratikleşme projesi olan Avrupa Birliği projesine destek gele gele ABD ve Britanya’dan geliyor.

İnsanlığın, dünyanın bu halini görüp, sanatçının direnişinin sonunda ibreyi çevirmeye yetmediğini bilerek, bu bilgiye rağmen daha düzgün bir dünya yaratma, yeni bir söz söyleme, kaosun içinde düzen adacıkları yaratma, seyrek fırsat’ları yakalayıp bunu paylaşma çabası: bugün yeni söz söylemeye çalışmanın en yakıcı çelişkilerinden biri.

VII.

Edgard Varèse’in meşhur sözü: The present-day composers refuse to die. Anlam yelpazesini Türkçeye aktarmak için birden fazla çeviri önermek gerekiyor bence: Günümüzün bestecileri ölmeyi reddediyor, ölmeye direniyor, bir türlü geberemiyor. Endüstrinin kıyıya ittiği, dinleyicinin uzak durduğu, iletişim, paylaşma, saklama yollarının tıkandığı bir ortamda, bugün yaşayan, bugün hakkında söyleyecek sözü olan, üstelik kısıtlı kaynaklara inat, gerek yazı tekniği, gerek performans tekniği açısından en üst düzeyde çalışma, alıştırma, özveri isteyen müziklerle bir şeyler anlatmaya direnen besteciler gerçekten de geberemiyorlar bir türlü: bir avuç meraklının inadı, desteğiyle ne yapılıyorsa yapılıyor.

Mozart’ın 250. doğum gününü kutlayan kutlasın da; bugün yapılan, bugün dinlenen müziğin bugün üzerine söyleyeceği yakıcı bir şeyler olmalı.

Stanislaw Lem - Cyberiada'dan

2006-09-10T17:19:00.002+02:00

Bu yıl kaybettiğimiz Stanislaw Lem’in Türkçede birçok kitabı var, ama başyapıtlarından birisi olan Cyberiada hala dilimize aktarılabilmiş değil. Dil, gramer, kelime oyunlarının oldukça önemli bir yer tuttuğu bu kitabın çevirisi gerçekten de kolay değil; Polonyalı bir arkadaşım kütüphanemde kitabın İngilizcesini gördüğü zaman bunun çevrilmiş olduğuna çok şaşırdığını söylemişti. Odysseia’daki “kimse beni öldürüyor!” hikâyesini, Türkçede olumsuzluk yapılarının farklı işlemesinin getirdiği binlerce yıllık çeviri problemini bilirsiniz: Cyberiada’nın ilk öyküsünde de bu oyun var; yine de, kimi çözümler önermek mümkün. Ekte, bu soruna Michael Kandel’in İngilizce çevirisini esas alan bir çözüm önerisi sunuyorum: Lehçe’nin lehçelerine hâkim bir Lem meraklısını heveslendirmek, bu işin olabileceğini düşündürmek amacıyla.

Dünya Nasıl Kurtarılmıştı

Stanislaw Lem

Bir gün mucit Trurl, n ile başlayan herhangi bir şeyi imal edebilen bir makine yaptı. İşini tamamlayınca, nilüferler, nohutlar ve nilaygırları yapmasını emrederek makineyi denedi; makine bütün bunları yaptı; sonra nafta dolu nargileler ve son derece nalâyık kimi narkotiklerle neticeyi netleştirmeye nail oldu. Makine bu emirleri de harfiyen yerine getirdi. Hala makinenin kabiliyetinden emin olmayan Trurl, ona birbiri ardına nimbuslar, nezleotları, naneruhu, namlular ve natrium yaptırdı. Bu sonuncuyu yapamıyordu; fena halde sinirlenen Trurl makineden bir açıklama istedi.

“Hayatta duymadım,” dedi makine.

“Ne? İyi de bu sodyumdan başka bir şey değil ki. Hani şu metal, şu element...”

“Sodyum s ile başlıyor. Ben yalnızca n’lere bakıyorum.”

“Ama Latincesi natrium.”

“Bak ağbicim,” dedi makine, “eğer olası her dilde n ile başlayan her şeyi yapabiliyor olsaydım, Alfabenin Tüm Harfleriyle Başlayan Her Şeyi Yapabilen Bir Makine olurdum, çünkü aklına gelecek her nesnenin illa ki şu ya da bu yabancı dilde n ile başlayan bir karşılığı vardır. İşler bu kadar kolay değil. Ben senin programladığın sınırların dışına çıkamam. Yok sana sodyum.”

“Pekâlâ,” dedi Trurl ve ondan bir nimşeb yapmasını istedi—ufak bir nimşebdi ama, leyliliğinde hiçbir eksiklik yoktu. Ancak bu noktadan sonra Trurl arkadaşı Mucit Klapaucius’u davet edip ona makineyi anlattı; makinenin yeteneklerini o kadar ballandıra ballandıra anlattı ki sonunda Klapaucius’un tepesi attı ve makineyi bir de kendisinin sınamasının mümkün olup olmadığını sordu.

“Lütfen, rica ederim, buyur” dedi Trurl. “Ama n harfiyle başlamak zorunda.”

“N?” dedi Klapaucius. “Peki, haydi Natura yapsın bakalım”.

Makine vınladı ve göz açıp kapayana kadar Trurl’un bahçesi natüralistlerle doldu. Birbirleriyle tartışıyorlar, diğerlerinin paramparça ettiği tuğla gibi kitaplar yazıyorlardı; uzakta alev alev yanan ateşler görünüyordu, üzerlerinde Natura’ya kurban edilmiş olanların etleri cızırdıyordu; gök gürüldüyordu, mantar şeklinde, acayip duman sütunları yükseliyordu; herkes aynı anda konuşuyor, kimse kimseyi dinlemiyordu, ortalık her türlü muhtıra, dilekçe, mahkeme celbi ve sair vesikalarla doluydu; bu esnada köşede birkaç tane yaşlı adam oturmuş kâğıt parçacıklarına ateşli ateşli bir şeyler yazıyorlardı.

“Fena değil, değil mi?” dedi Trurl gururla. “Doğanın ta kendisi, itiraf et!”

Ama Klapaucius tatmin olmamıştı.

“Ne, bu güruh mu? Bunun Natura olduğunu söylemeyeceksin bana inşallah?”

“O zaman makineden başka bir şey iste” diye atıldı Trurl. “Ne istersen iste.” Bir an için Trurl ne isteyeceğini bilemez gibiydi. Ama birazcık düşündükten sonra makineye iki görev daha vereceğini, eğer bunları başarabilirse gerçekten de Trurl’un iddia ettiği her şeyi başardığını teslim edeceğini söyledi. Trurl bunu kabul etti; bunun üzerine Klapaucius Negatif’i istedi.

“Negatif?” dedi Trurl. “Negatif de neymiş?”

“Pozitifin tersi, tabii ki” diye yanıtladı Klapaucius sakince. “Negatif tavırlar, bir fotoğrafın negatifi, mesela. Bana hayata Negatif’i hiç duymamış numarası yapma. Haydi bakalım makine, iş başına!”

Oysa makine zaten işe başlamıştı. Önce antiprotonlar üretti, sonra antielektronlar, antinötronlar, antinötrinolar; en sonunda bütün bu antimaddeden kafalarının üzerinde bir hayalet bulutu gibi parlayan bir antidünya ortaya çıkana kadar çalışmaya devam etti.

“H’m” diye homurdandı Klapaucius, keyfi kaçmıştı. “Bu Negatif mi şimdi? Peki… haydi
tatsızlık çıkmasın diye kabul edelim… gelelim üçüncü komuta: Makine, Noksan imal et!”

Makine ses çıkarmadan durdu.

Klapaucius zaferin keyfiyle ellerini ovuşturdu, ama Trurl dedi ki:

“E ne bekliyordun? Noksan imalatı istedin, işte sana noksan imalat!”

“Düzeltmeliyim: ben Noksan imalatı istedim, noksan imalat istemedim.”

“Noksanla noksan aynı şey değil mi?”

“Yapma, yapma. Noksan imal etmesi gerekiyordu, ama hiçbir şey yapmadı, böylece ben de kazanmış oldum. Çünkü, sevgili ve çok akıllı dostum, Noksanlık senin o bildiğin, tembelliğin ve ataletin çocuğu olan noksanlıklardan değil, dinamik, amansız Noksanlıktır, mükemmel, biricik, her yerde olan Namevcudiyettir, o kendi naşahsiyeti çerçevesinde nihai ve ekber olandır!”

“Makinenin kafasını karıştırıyorsun!” diye bağırdı Trurl. Ama aniden metalik bir ses çınladı: “Allah aşkına, nasıl böyle didişebiliyorsunuz? Tabii ki Noksanın, Noksanlığın, Namevcudiyetin, Nabedid’in, Nabud’un, Nakz’ın ne olduğunu biliyorum, çünkü bütün bunlar n başlığı altına inceliyor, aynen Nah, Nanay ve Niyazi gibi. Dünyanıza son kez bakın o zaman, beyler! Kısa süre sonra hiçliğe karışacak.”

Mucitler kavgalarını unutarak donakaldı, çünkü Makine sahiden de Noksan imal etmeye başlamıştı: birer birer, nesneler dünyadan yok oluyordu, böylece, yok edilen şeyler artık var olmayı bırakıyorlar, sanki hiçbir zaman var olmamış gibi oluyorlardı. Makine çoktan nolarları, nayzebleri, nokları, nekleri, nallirevanları, neotremleri ve namüterdaları yok etmişti. Bazen de azaltmak, küçültmek ve eksiltmek yerine arttırıyor, genişletiyor ve ekliyor gibiydi; çünkü sırasıyla nonkonformistleri, nadanları, nafileliği, nahakkı, nahalefleri, necaseti, nekesliği, nevmitliği, nifakı, nikbetleri, nekrofiliyi ve nepotizmi yok etmişti. Ama bir süre sonra Trurl ve Klapaucius’un etrafındaki dünya gözle görülür derecede seyrelmeye başladı.

“Aman Allah!” dedi Trurl. “Umarım bu yüzden başımıza bir iş gelmez!”

“Korkma,” dedi Klapaucius. “Gördüğün gibi Evrensel Noksanlık’ı imal etmiyor, yalnızca n ile başlayan ne varsa onların noksan olmasını sağlıyor. Bu da toplam noksanlık açısından bakarsan devede kulak bile değil. Binaenaleyh, benim bu makineye biçeceğim değer de, sevgili Trurl dostum, beş paradan epey noksan.”

“Yanılmayın,” diye cevap verdi Makine. “Doğrudur, n ile başlayan her şeyle başladım, ama bunu yapmamın nedeni onları daha iyi tanımamdan başka bir şey değildi. Yaratmak başka iş, yok etmek tümden başka bir iş. Dünyayı silip atabilirim, çünkü n ile başlayan herhangi bir şeyi, her şeyi—her şey her şey demek olmak üzere—yapabilirim, Noksanlık da benim için çocuk oyunu. Bir dakikaya kalmadan siz de, başka her şeyle birlikte, namevcut olacaksınız. İyisi mi, Klapaucius, çok geç olmadan sen bana gerçekten ve sahiden de programlandığım her şeyi başardığımı söyle.”

“Ama—”diye itiraz etmek üzereydi Trurl, ama tam o anda fark etti ki, bazı şeyler gerçekten de yok oluyordu, ayrıca bunlar yalnızca n ile başlayanlar değildi. Mucitlerin etrafında artık hiç grunçeon, targalisk, şupo, kalinatifakt, tist, vorç ve priton kalmamıştı.

“Dur! Hepsini geri alıyorum! İptal! Çüş! Noksanlık yapma!” diye bağırdı Klapaucius. Ama makine durana kadar bütün braşasyonlar, olusterler, lariyler ve zitler yok olmuştu. Makine hareketsiz duruyordu. Dünyanın hali berbattı. Gökyüzü özellikle hasar görmüştü: yalnızca birkaç tane, birbirinden ayrı duran ışık kaynağı kalmıştı gökyüzünde—o zamana kadar ufku şenlendiren o muhteşem vorç ve zitlerden hiçbir iz yoktu.

“Gauss aşkına!” diye bağırdı Klapaucius. “Grunçenloar nereye gitti? Benim gözümün bebeği o pritonlar nerede? O latif zitleri yel mi aldı?!”

“Artık yoklar ve hiç bir zaman da olmayacaklar”, dedi makine sakince. “Yalnızca senin emrini yerine getirdim, daha doğrusu yerine getirmeye başladım.”

“Ben senden Noksan imalat istedim, ve sen… sen…”

“Klapaucius, zaten olduğundan daha salakmış numarası yapma”, dedi makine. “Eğer bir kerede Noksan yapıverseydim, bir vuruşta her şey yok olurdu, Trurl, gökyüzü, Evren, sen, hatta ben de. Bu durumda kim emrin yerine getirildiğini, benim becerikli ve kabiliyetli bir makine olduğumu söyleyebilir, bunu kim duyabilirdi? Ve kimse bunu kimseye söyleyemeyecekse, zaten artık var olmayacak olan ben nasıl haklı çıkabilirdim?”

“Peki, tamam, lütfen bu konuyu kapatalım,” dedi Klapaucius. “Senden tek bir ricam var, eğer mümkünse, sevgili makine, lütfen zitleri geri getir, onlarsız hayatın hiç tadı yok…”

“Yapamam ki, z ile başlıyor” dedi makine. “Tabii ki nadanlığı, nifakı, nekrofiliyi, nevraljiyi, nevrasteniyi, necaseti ve nafileliği geri getirebilirim. Ama diğer harfler için elimden bir şey gelmiyor.”

“Zitlerimi isterim!” diye böğürdü Klapaucius.

“Maalesef, zit mümkün değil” dedi Makine. “Dünyaya iyi bir bak, nasıl kocaman, esneyen boşluklarla delik deşik olduğunu gör, nasıl noksanlıkla dolduğunu, noksanlığın yıldızlar arasındaki dipsiz boşluğa nasıl yayıldığını, nasıl üzerimizdeki her şeyin onunla sınırlandığını, nasıl her madde parçacığının arkasında, karanlıkta noksanlığın saklandığını gör. Bu senin eserin, seni gidi kıskanç! Gelecek kuşakların seni hayırla anacağını hiç sanmıyorum…”

“Belki de… anlamazlar, belki de kimse fark etmez,” diye inledi beti benzi atmış Klapaucius, uzayın siyah boşluğuna inanamaz gözlerle bakarken; meslektaşı Trurl’un gözlerinin içine bakamıyordu. Onu n ile başlayan her şeyi yapabilen makinenin yanında bıraktıktan sonra, Klapaucius evine sıvıştı—ve bugüne kadar dünya Noksanlık ile delik deşik bir halde, tümden tasfiye edilme yolunda durdurulduğu anda nasılsa öyle kaldı. Sonradan, başka bir harfle başlayan her şeyi yapan bir makine üretmek için gösterilen hiçbir çaba da sonuç vermedi; korkarım, artık vorçlar ve zitler gibi muhteşem olguları bir daha hiç göremeyeceğiz—artık olmayacaklar.

Beckett: Abdera’lının Kahkahası

2006-09-04T17:38:00.001+02:00

Beckett’in adının ilk duyulduğu günlerden bugüne, eserleri hakkında yapılan yorumlar (anlamsızlık, minimalizm, insanlık hali, umutsuzluk, umut, dinsizlik, din…) öylesine çeşitlendi ki, Beckett’in yapıtının “herkesin görmek istediğini gördüğü” bir ayna olduğunu düşünenler bile çıktı. “Baktığımız ne olursa olsun, zaten kendi içimizde olan bir şeyleri, görmek istediğimizi görmüyor muyuz?” diye sorulabilir, ama Beckett bunun ötesinde bir şeyler de başarmış: Öyle bir yapıt ortaya çıkarmış ki, felsefeciler, felsefeyi hiç ciddiye almayanlar; klasik tiyatrocular, tiyatro yöntemlerinin sınırlarını kırmak isteyenler; hayatı çok acıklı bulanlar, çok gülünç bulanlar; insanlıktan umudunu kesmiş olanlar ve hala umut besleyenler bu yapıtı besleyici bulmuşlar.

İşin püf noktası, Beckett’in saçmalık ve hiçlikle kurduğu ilişkideki dengelerin hassaslığında yatıyor bence: Hiç şüphesiz, Beckett yapıtındaki çoğu durum, karakter, diyalog ilk bakışta saçmadır; insanlar, Oyun Sonu’ndaki gibi, ebeveynlerini çöp varilinde beslemiyorlar. Öte yandan, (örneğin) Oyun Sonu’ndaki ilişkiler, hepimizin ailemizle, yakın çevremizle, iş, okul çevremizle ilişkilerimizde başımıza şu ya da bu ölçüde, ama mutlaka gelen hallerin damıtılmış bir özetidir: İnsanların birbirlerine hem mahkûm ve muhtaç oldukları, hem de katman katman düşmanlık besledikleri, geçmiş hesapların hasediyle yaşadıkları, bunları birbirlerine hatırlattıkları, çeşit çeşit psikolojik şiddet unsuruyla, blöflerle, merhamet dilekleriyle birbirlerinin sınırlarını yokladıkları ilişkileri hepimiz tanıyoruz, biliyoruz; dünyada, çevremizde, ailemizde böyle ilişkiler, böyle anne-baba / çocuklar, böyle efendiler ve çıraklar var, hepimiz şu ya da bu ölçüde benzer oyunlara katılıyoruz. Beckett’in, durumdaki bozukluğun özünün böylesi bir yoğunlaştırmayla bize sunması, düpedüz canımızı yakıyor. Mutlu Günler’i, Godot’yu Beklerken’i seyrederken biliyoruz: Bugün geriye bakınca daha mutlu, saf(tirik), dertsiz, umutlu olduğumuzu düşündüğümüz günler var, her geçen gün bunları biraz daha yitirmekten korkuyoruz; daha beter günlerin geleceği bilgisine karşı korunmak için, bugünün o “mutlu günler”den biri olduğunu söylemek için çırpınan bir ruh var içimizde, onu yaşatmaya çalışıyoruz. Beckett’in bütün bunları anlatırken ardı ardına patlattığı şakalara gülerken bir yandan kuyruğu dik tutmaya, canımızın yanmadığına, henüz bu karakterlerin durumunda olmadığımıza inanmaya da çalışıyoruz.

Çizdiğim tabloyu umutsuz bulduysanız, tekrar düşünün: Evet, insanlık durumu budur, öte yandan insanlık durumundan böylesi umudu kesmiş olan bunları yazıya dökmeye, ifade etmeye çalışmaz, laf aramızda fazla uzun yaşamaz da. Beckett, 87 yıllık ömründe ifade etmiş, paylaşmıştır: Umut, belki de durumun bu olduğunu görmekte, göstermekte, bu durumun anlaşılmasına yardım etmekte yatıyor olabilir. Örneğin Beckett, yıl süren psikanaliz seansları boyunca kendisi hakkında, eksikleri, takıntıları hakkında öğrendiklerini yazılarına taşımış, bunları ifade ederek içindeki şeytanlarla savaşmış. 2004’de yayımlanan Grove/Faber Companion To Beckett’in yazarları, Beckett’in, Batı kültürünün “kahraman” mitlerine tümden karşı çıktığını, hayatın anlamsızlığı, din, “hakikat”, akıl, rasyonalizm inançlarının boşluğu, ruhun bedenle birlikte öleceği bilgisinin yarattığı korku karşısında, buna gülerek, komik ve absürd olanı kabullenmeyi önerdiğini, bu kabullenişin yapıtının ağırlık merkezi olduğunu öne sürüyorlar.

***

Beckett, yıldan yıla, malzemesini eksiltmiş. Tiyatroda duraklamayı daha önce hiç kullanılmadığı kadar anlamlı ve yüklü olarak kullanmış. Godot’yu Beklerken’de tiyatrodan vukuatı, Mutlu Günler’de hareketi çıkartmış (başrolde, oyun boyunca konuşan aktris önce beline kadar, sonra boynuna kadar kuma gömülü); Oyun’da metnin anlaşılamayacak denli hızlı okunmasını, yönetmen ve oyuncuların itirazlarına kulak asmadan dayatmış – oyunun ilk sahnelenmesinde çalışan aktrise, Jessica Tandy’ye yazdığı telgrafta “anlaşılırlık benim için öyle özellikle önemli değil. Ben, oyunun izleyicinin sinirleri üzerinde iş görmesini istiyorum” demiş. Ben Değilim’de Tiyatro dilini yalnızca üzerine ışık vuran bir ağzı kullanmaya indirgemiş.

Minimalizm? Evet ama, minimalizm deyince benim aklıma artık “yavan, içeriksiz ve kolay üretilen, kolay tüketilen, kolay pazarlanan sanat yapıtı” geliyor; Beckett’in eksiltme üslubu ise bence bunun tam zıttı; kurduğu anlam dünyasını gösterebilmek için, okuyucunun/izleyicinin boşlukları doldurup neden bahsedildiğini görebilmesi için bu boşlukları yaratıyor Beckett. Örneğin, Oyun Sonu’ndaki “talaşını değiştirdi mi?” diye başlayan diyalogu hatırlayın: Bu iki üç cümle parçacığı, Nagg ve Nell’in variller içinde geçirdikleri hayatın temposu, konforu, talaşın ve kumun sıvıları emme verimlilikleri arasındaki fark ve bu farkın Nagg ve Nell’in hayatındaki önemi, varillerin içinin kokusu, nemi hakkında geniş bir bilgi ağını ima ediyor bize. Hem Oyun Sonu’nda, hem de Mutlu Günler’de olayın apokaliptik, insanların, şeylerin, hayvanların birer birer yok olduğu bir dünyada geçtiğini görmek için, benzer bir biçimde, imaların aralarını, boşlukları zihnimizde doldurmamız gerekiyor (“Mutfakta bir fare var.” “Fare mi, hala fareler var mı?”) – Beckett’in eksiltmelerinden bahsederken, bulmaca üslubunu, bu boşlukların okurun, izleyicinin, dinleyicinin zihninde nasıl dolduğunu ve bunun Beckett tarafından önceden hesaplanmış olduğunu da hatırlamak, anlam katmanları üzerine kurulmuş bu oyunun da hakkını vermek gerek.

Anlamsızlığın içindeki anlamdan, eksikliğin içindeki yoğunluktan, hayattan bezmenin içindeki sağalmadan bahsediyor olmam sizi şaşırtmış olabilir – Beckett’i, gerçekten de ikilemlerin adamı olarak görmek mümkün: Beckett üzerine yazılmış ilginç kitaplardan biri, Beckett ile aynı okula gitmiş, aynı çevrede yaşamış, bu nedenle Beckett’in hayatı boyunca adım adım ayağından silkse de yapıtının satır aralarına, içine sinmiş olan İrlandalılığını, Beckett’in eğitiminin yapıtı üzerindeki etkilerini saptayabilmiş bir yazarın, Vivian Mercier’in yazdığı Beckett/Beckett. Mercier, Beckett yapıtının merkezinde ikilemlerin olduğunu düşünüyor, kitabının iskeletini de Beckett’in ikilemleri etrafında çatmış: Kitabın İrlanda/Dünya, Beyefendi/Sokak Serserisi (“Smokinli/Berduş”), Resim/Müzik gibi bölümlerinde, bu temel yol ayrımlarını, ikilemleri, ikilileri ele alıyor. Yapıtları çoğu zaman karanlık, acımasız, pervasız, küfürbaz olan bu adamın gündelik hayatında içine kapalı ama çok kibar olduğu, hayatın ve çabalamanın anlamsızlığını böylesine sert, çıplak bir üslupla göstermiş olmasına rağmen, İkinci Dünya Savaşı’nın patlamasından sonra Paris’e döndüğünü (Fransa’nın savaştaki halini bile İrlanda’ya tercih edeceğini söylemiş), bir direniş hücresine katıldığını biliyoruz. İlk başlarda, Dante’yi, Joyce’u, göndermeleri, birikimini yapıtına yüklemeyi temel alan metinlerle başlamış; sonradan, bütün bu birikimin ancak satır aralarında, üzeri kapalı göndermelerle okuyucuya göz kırptığı, sade, tok, gündelik konuşma diline yaslanan metinlere geçmiş. İrlanda’nın Protestan üst sınıfının, yani ülkenin yarı-yabancısı bir “efendi” sınıfının üyesi olarak yetişmiş; sonradan yeni bir yabancılığı, ev olarak Paris’i, yazı dili olarak Fransızcayı seçmiş (Fransızcayı seçerken İrlanda eğitiminin kendisine verdiği İngilizce kıvraklığından, süsünden, retoriğinden kurtulmaya çalışmış).

Beckett’in ülkeler, diller arasında bölünmüş olması, Beckett’in eserindeki yerel boyut üzerinde de soru işaretleri doğuruyor. Beckett’in eserinin çağdaş insanın halini, ülkeden, kültürden bağımsız olarak gösteren bir “Beckettistan” ülkesine ait olduğu, tam tersine günümüz Paris’ine ya da İrlanda edebiyatına ait olduğu söylenebilir. Bence bütün bunlar doğru: Beckett hem İrlandalı, hem Fransız, hem de ülkeden bağımsız bir edebiyatın parçası. İrlanda Beckett’e giderek daha fazla sahip çıkmakta haklı, örneğin İrlanda devlet televizyonunun başını çektiği bir yapımla ortaya çıkarılan “Beckett On Film” serisinde, belli başlı oyunların Dublin prodüksiyonlarının esas alınması, oyunlarda daha çok İrlanda aksanı kullanılması, Beckett’in yapıtının kökleriyle ilişkisinin deşilmesi, gösterilmesi açısından oldukça geçerli bir tavır. Öte yandan, bu oyunların çoğu belli ki esasen Fransız edebiyatına aitler – Beckett’in belli başlı oyunları Fransa’da, Fransızca yazılmış, içerdikleri tüm mekân referansları Fransa’ya ait. Yerel ile olan bu ilişkileri görmek, karşılaştırmak anlamlı ve değerli, ama bunlar oyunların tüm insanlık için geçerli yönlerini de örtemiyor: Beckett, Godot’nun Amerikan prodüksiyonunda zenci aktörler istemiş. Oyunun Amerika’daki ilk oynandığı günlerde, seyircilerin oyunu en iyi takdir ettiği gösterimler, hapishanede yapılanlar olmuş: O günlerde “anlaşılmaz” ve “boş” olduğu söylenen bu oyundaki temaları tanımak için, mahkûmların herhangi bir kültürel referansa ihtiyaçları olmamış. Ben de, Beckett’in iki dil arasındaki geçişlerine, yapıtının, hayatının ikili yapısına selam durmak için, İngiliz aksanlı Fransızca ve Fransız aksanlı İngilizce prodüksiyonlar da öneriyorum: Bunu yapınca, Beckett’in kendisinden önceki (Chaplin, Keaton, Laurel ve Hardy) ve sonraki (Monty Python) mizah gelenekleriyle yakın ilişkisinin de altı çizilmiş olur.

Tiyatro İçin Müsvedde II’nin sonunda, camdan atlaması beklenen adamın yüzündeki bir şey, kendisini oyun boyunca yerin dibine batırmış ve hesabını kesmiş olan iki ofis çalışanını şaşırtıyor – adamın onlara, duruma güldüğünü düşünebiliriz. O Zaman’ın sonunda ise, kahraman seyirciye meydan okur gibi gülümsüyor – o noktada onun gülümseyeceğini beklemiyoruz. Meseleyi yine dünya haline gülen Abdera’lı Demokritos’a getirerek yazının başında andığım paradokstan, Beckett’in herkesin kendisini gördüğü bir ayna olduğu paradoksundan kurtulabiliyor muyuz, bunu bilmem (paradoksun tanımı gereği) mümkün değil; ama şunu biliyorum: Kara mizahın bu büyük ustasını okumanın, izlemenin, takip etmenin, insanın kendi hayatındaki kara mizah anlarını görmesi, bunları tanıma, engelleme yollarını aramasına büyük faydaları var: Arada bir şöyle bir Beckett evrenine girip çıkmak, böylece kimi konuşmalarımızın, kimi dertlerimizin nasıl Hamm ile Clov’un, Didi ile Gogo’nun, Winnie ile Willie’nin hallerine benzediğini fark etmek gerek.

------
(Bu yazı, Ağustos'ta, Cumhuriyet Kitap'ın 10 Ağustos sayısında, Oğuz Demiralp'in "Beckett'in Berduşu" yazısıyla birlikte yayımlandı; İnternet baskısında imzaların karıştığını görünce, Abderalı'nın kahkahasını basmak şart olmuştu.)

Hyperprism

2006-08-06T14:22:00.001+02:00

[SPECIAL SUPPLEMENT TO MANUSCRIPTS NUMBER 5]
They played a quartet by Bela Bartok; someone sang; Marie Miller and Charles Salzedo presented Mr. Salzedo's sonata for harp and piano; someone sang; and Leo Ornstein played beautifully his own sonata and something of Haydn as an encore; and then

EDGAR VARESE

Conducted		It all
His		Happened
"HYPERPRISM"		At
{First Performance}		The
For		Klaw
Flute		Theatre
Clarinet		Sunday
2 Trumpets		Night
2 French Horns		March
2 Trombones		6, 1923

AND PERCUSSION
Played by the Faculty and Pupils of the Dalcroze School of Eurythmics
at the International Composer's Guild
Just as we are going to press as we thought we'd
MENTION IT
He played it once: WILD ENTHUSIASM
A gentleman jumped on the stage and said:
This is A Serious Work Those Who Don't Like It
PLEASE GO
A gentleman in the front row orchestra gave him some BACK TALK
Some gentleman in the GALLERY SAID:
GET OUT GET OUT
MR. VARESE began to repeat "Hyperprism" BUT SOMEONE LAUGHED
MR. VARESE TURNED AROUND AND GLARED while the orchestra stopped and waited
SILENCE HAVING BEEN RESTORED MR. VARESE PERFORMED
"HYPERPRISM" A SECOND TIME

Insanity namına

2006-07-28T19:02:00.001+02:00

Matthijs van Boxsel'in Aptallık Ansiklopedisi, Türkçeye de nefis bir çeviriyle aktarılmıştı (Ayrıntı Yayınları). O günden bu güne, Boxsel Hollandacada iki cilt daha yayımladı: İkinci cilt Hollanda ve Belçika'lı "özgür düşünür"lerin bir dökümüne (Delft aslında Delfi'dir, vb), kısa zaman önce çıkan üçüncü cilt ise bir yaşama sanatı olarak aptallığa adanmış. Kitaplarda başkasının aptallığına kıs kıs gülündüğünü düşünüp yanılmayın, aptallığı insan düşüncesinin temel itici gücü olarak ele alan, kutsayan, kabullenen kitaplar bunlar. Unutmayalım: Zeka, yapıt, beceri dediğimiz şeylerin çoğu deneme yanılmadır. Burada, yanıla yanıla sonunda bir "doğru"yu bulmayı esas önemli nokta olarak görüyoruz, olabilir, ama bir doğruya ulaşana kadar defalarca yanılmak gerektiğini, demek ki arayışın büyük kısmının yanılma olduğunu, kaldı ki durum buysa, yanılmanın doğruyu bulmanın zıttı değil, olmazsa olmaz bir parçası olduğunu hatırlamak gerekir. Sonra birisi gelir "daha doğru" bir doğru bulur, sizin doğrunuz aptallık sınıfına kaldırılır. Aptallık insanlık halidir.

Fotoğraf, Amsterdam'ın güzel kitapçılarından Martryium'un bugünlerdeki vitrini. "Dünyayı sarsan kitaplar" serisinden "kitap biyografileri" var: Eflatun'un Devlet'i, Thomas Payne'in Rights of Man'ı, Kur'an, Türlerin Kökeni, Das Kapital; diğer kitaplar: "Why Truth Matters", "Felsefi Onbir" (Hollandalı felsefeciler aktüalite üzerine düşünüyorlar), "Aydınlar Nerede?", "İbni Sina" (güncellenmiş basım), "ABD'nin Yahudileri", "Din ve Bilim" (iki cilt: Aristoteles'den Copernicus'a, Copernicus'dan Darwin'e). Aptallık Ansiklopedisi (De Encylopedie van de Domheid) ise tam olması gereken yerde, bütün bunların merkezinde duruyor.

İnsan, kendini masum sanan, kendini masum olarak algılayan hayvan. Her zaman, her durumda. İnsan aklının temel maluliyetlerinden biri bu; bu konuda ilgili ilginç bir makale.

Önceden bir miktar planlama gerektirir: Fransa'nın Kalbinden Köy Yemekleri

2006-05-06T09:08:00.001+02:00

"Fransa'nın Kalbinden Köy Yemekleri" (Country Cooking From Central France), Harry Mathews'in çok sevdiğim bir öyküsü. Çevirmeyi denemek ne zamandır aklımdaydı, Geceyazısı'nın 9. sayısına kısmetmiş. Öyküdeki mizahı herkesin takdir etmeyeceğini biliyorum, kimler takdir eder, meraktayım. Meraklısı için bir bağlantı:

http://www1.villagevoice.com/news/0243,mcelroy,39371,1.html

Gödel, Escher, Bach'tan bir bölüm

2006-04-13T23:21:00.002+02:00

Bir zamanlar, Barış Özel ile birlikte Douglas Hofstadter'in Gödel, Escher, Bach'ını çevirmeye girişmiş, kendi hızımızda (Tosbağa) epey ilerlemiştik de. Fakat Akhileus daha hızlıydı, hüsrana uğradık. Şeytanın Sözlüğü (Ambrose Bierce), benzer bir şekilde elimde patlayan ikinci proje oldu -- bu çeviri çalışmasının bir kısmı Geceyazısı'nda, bir kısmı Kitap-lık'ta günışığına çıktı neyse ki. Şimdi bakıyorum da, G. E. B. bölümlerini de kendi bilgisayarlarımızın sabit disklerinde toz toplamaya bırakmamak daha doğru gibi geliyor; tadımlık, kısa bir bölüm:

*
**
*
*
*
*
**
*_*
*_ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _*
*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *

Çağanoz Kanonu

Akhileus ve Tosbağa bir gün parkta dolaşırken rastlaşırlar.

Tosbağa: İyi günler, A. Efendi.
Akhileus: Bilmukabele efendim, bilmukabele.
Tosbağa: Ne güzel oldu seninle rastlaştık böyle.
Akhileus: Alın benden de o kadar.
Tosbağa: Ne de güzel bir gün yürüyüş yapmak için. Sanıyorum eve doğru uzanacağım ben birazdan.
Akhileus: Sahi mi? Sağlık için yürüyüş gibisi yok zaten.
Tosbağa: Eh, seni de pek iyi gördüm bu günlerde.
Akhileus: Çok sağolun azizim. Sayenizde bu günleri görüyorum.
Tosbağa: Aman efendim, ne münasebet! Bir puro almaz mısın?
Akhileus: Siz de az zevksiz değilsiniz mirim. Bunların Hollanda’dan gelenleri pek tatsız oluyorlar diye düşünüyorum, siz ne dersiniz?
Tosbağa: Bak burada sana hak veremeyeceğim maalesef. Zevk dedin de, geçen gün nihayet en sevdiğin ressam M. C. Escher’in Çağanoz Kanonu’nu bir galeride gördüm; tek bir konunun hem geriye, hem de ileriye doğru kendi kendisiyle karışmasındaki güzelliği ve zekayı pek takdir ettim. Ama korkarım Bach’ı her zaman Escher’den daha üstün bulacağım.
Akhileus: Bilemeyeceğim. Fakat bir şey kesin ki zevkler ve renkler tartışılmaz. De gustibus non est disputandum.
Tosbağa: Deyiver bana, senin yaşında olmak nasıl bir şey? Senin gibilerin sırtını rahat ettirmek için yer yatağı daha mı iyidir yaylı yataktan?
Akhileus: Olur mu efendim, yaylılar gibisi yoktur.
Tosbağa: Valla benim için bunların hepsi bir…
Akhileus: Ben rahat etmek için keman çalarım efendim, keman; tümden değişik dünyalara götürür insanı.
Tosbağa: Aa, sen lir çalmaz mıydın?
Akhileus: Bakın bu benim eski bir dostumdur. Pek maskaradır, o yapar bu işleri. Oysa ben, üç metre yaklaşsam bir lire kanım çekiliverir doğrusu!

(Aniden, Çağanoz yerden bitiverir, heyecanla sağa sola yalpalayıp hayli takdire şayan bir şekilde morarmış olan gözünü gösterir.)

Çağanoz: Merhabaa! Merhabalaaar! Nasılız? Neler oluyor? Görüyor musunuz bu işi, şu gözümdeki şişi? Yaptı bunu terbiyesiz bir kişi. Peh! Hem de böyle güzel bir günde. Ben öylesine sürtüyordum parkta; Prag’dan yeni gelmiş dev gibi bir herif bana doğru yaklaşmaz mı? Ayı gibiydi maaşallah, siz deyin iki metre, ben diyeyim üç metre, elinde de bir lir, tıngırdatıyor. Ben de yaklaştım bu beye, yukarı uzanıp dizine dokundum, dedim ki, “Affedersiniz beyim, parkımızın huzurunu kaçırdınız Bohemya havalarınızla; Çek-i-Lir mi bu tantana?” Amaning! hiç şakadan anlamazmış meğer, bir afra bir tafra, küt! diye bir geçirdi, tam gözümün üstüne! Serde efendilik olmasa, kıstıracaktım bir tarafını kıskacıma, ama türümün kadim geleneğine uydum, gerisin geriye uzadım o ortamdan. Ne de olsa, bizler geriye doğru gidince, ileriye doğru gideriz. Genlerimize yazılmış bu, ne yapacaksınız, hep döner dururuz böyle. Genler dedim de, hep merak ederim, “Çağanoz mu Gen’den çıkar, Gen mi Çağanoz’dan” diye? Diyeceğim şu ki, “Gen mi Çağanoz’a girdi, Çağanoz mu Gen’e?” Her şeyi döndürürür dururum böyle, ne yapayım. Genlerimize yazılmış bu. Geriye doğru gidince, ileriye doğru gideriz. Ah dertli başım, ah şiş gözüm! Bana artık müsaade—bu güzelim günün tadına varayım. Çağanoz’un hayatı şerefine bir of çekin! TATA! ¡Ole!

(Ve geldiği gibi aniden yok olur.)

Tosbağa: Bak bu benim eski bir dostumdur. Pek maskaradır o, yapar bu işleri. Oysa bence, üç metrelik Çek’in lirine hiç yaklaşmamak daha doğrudur.
Akhileus: Aa, siz lir çalmaz mıydınız?
Tosbağa: Ben rahat etmek için keman çalarım efendim, keman; tümden değişik dünyalara götürür insanı.
Akhileus: Valla benim için bunların hepsi bir…
Tosbağa: Olur mu efendim, yaylılar gibisi yoktur.
Akhileus: Deyiverin bana, sizin yaşınızda olmak nasıl bir şey? Sizin gibilerin sırtını rahat ettirmek için yer yatağı daha mı iyidir yaylı yataktan?
Tosbağa: Bilemeyeceğim. Fakat bir şey kesin ki zevkler ve renkler tartışılmaz. De gustibus non est disputandum.
Akhileus: Bakın burada size hak veremeyeceğim maalesef. Zevk dediniz de, geçen gün nihayet sizin en sevdiğiniz besteci J. S. Bach’ın Çağanoz Kanonu’nu bir konserde dinledim; tek bir konunun hem geriye, hem de ileriye doğru kendi kendisiyle karışmasındaki güzelliği ve zekayı pek takdir ettim. Ama korkarım Escher’i her zaman Bach’tan daha üstün bulacağım.
Tosbağa: Sen de az zevksiz değilsin mirim! Bunların Hollanda’dan gelenleri pek tatsız oluyorlar diye düşünüyorum, sen ne dersin?
Akhileus: Aman efendim, ne münasebet! Bir puro almaz mıydınız?
Tosbağa: Çok sağol azizim. Sayende bu günleri görüyorum.
Akhileus: Eh, sizi de pek iyi gördüm bu günlerde.
Tosbağa: Sahi mi? Sağlık için yürüyüş gibisi yok zaten.
Akhileus: Ne de güzel bir gün yürüyüş yapmak için. Sanıyorum eve doğru uzanacağım ben birazdan.
Tosbağa: Al benden de o kadar.
Akhileus: Ne güzel oldu sizinle rastlaştık böyle.
Tosbağa: Bilmukabele efendim, bilmukabele.
Akhileus: İyi günler, T. Bey.

*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _ * _ _ _ *
*_ _ _*
*_*
**
*
*
*
*
**
*

İki Roma Sokağı

2006-03-26T12:41:00.001+02:00

1. Senso Unico: Via di Panico!
Pan taraftarları bu sokağı ele geçirip sloganlarını taşlara kazımışlar: "Tek yol Panik". Ayrıca: Batı dillerinde "anlam" ve "yön/yol" arasında meğer etimolojik akrabalık da varmış -- Latincenin Tao'su.

2. Palimpsestos
Yıllar önce, bir gün, P-Eki'deki bir ufak bir yazıdan palimpsestos'un anlamını öğrenmiştim, yıllar sonra, bir gün, gördüm ki, Largo di S. Simeone'nin statüsü değişmiş, palimpsest olmuş:

Meraklısı için başka bir tuhaf rastlantı: Granta, sayı 93, s. 122.

Kayboluş, son

2006-03-19T12:16:00.001+01:00

"Kayboluş" çevirisi ile ilgili oldukça yüzeysel ve talihsiz tartışmanın başı bağlandı sanıyorum; kitap, bence hala kitabın okurlarından çıkacak seslerin (örneğin: bu tartışma) çoğalmasını bekliyor. Ekte, Cumhuriyet Kitap'ta 9 Mart'ta yayımlanan yazının, yazının tesliminden sonra haberdar olduğum İspanyolca çeviri ışığında hafifçe rötuşlanmış hali.

İnsanoğlu geçiştirmeyi seviyor. Georges Perec’in birçok yapıtı da tek cümleyle geçiştiriliyor sık sık (Şeyler: “60’lı yılların toplumsal hayatını anlatan bir kitap, lisedeyken okutmuşlardı”; Yaşam Kullanma Kılavuzu: “Olay bir apartmanda geçiyor”). Oysa, Georges Perec, düz okumayla, bir cümleyle, bir fikirle geçiştirilebilecek en son yazarlardan biri. Kısa zaman önce Türkçede yayımlanan Kayboluş bu konuda iyice talihsiz – Perec’in bir söyleşisinden alıntılıyorum: “eleştirmenler, bu kitabın kendisi hakkında değil de, neredeyse yalnızca kitabı ortaya çıkaran sistem hakkında konuştular. İçinde e harfi geçmeyen bir kitaptı bu; bunu söyleyince, üzerinde söylenebilecek her şey söylenmiş oluyordu”. Talihsizlik: gerek Perec’in yazarlığının, gerek Oulipo akımının en önemli dönüm noktalarından biri olan Kayboluş, Perec’in kurduğu çok katmanlı yapıların en güzel örneklerinden biri aslında.

Perec’i bir lipogram-roman yazmaya iten motivasyonu biliyoruz: 1967’de, yazarlık kariyerinin başlarında, “Moby Dick kadar iyi bir kitap yazmadıkça yazmanın anlamsız olduğu” düşüncesi Perec’i bir “yazı kabızlığı”na uğratıyor. O günlerde katıldığı Oulipo’nun toplantılarında ortaya atılan fikirlerden biri olan lipogramı bir roman boyutunda, üstelik edebi değeri olan bir roman ölçeğinde kullanmak, onu yazıya geri döndüren bir meydan okuma oluyor Perec için; kitap 1969’da yayımlanıyor. Perec, arkadaşlarıyla günlerce e harfi kullanmadan konuşma, e harfi kullanmadan restoranda yemek ısmarlama gibi oyunlar oynamış. Bu sırada diğer Oulipo’cuların yazdığı kimi paragraflar, parçacıklar da romanın içinde yerini bulmuş.

Pösteki sayma eğiliminiz varsa tabii ki bir sözlükteki bütün e’siz sözcükleri saptayıp bunları gani gani kullanarak oldukça sıkıcı bir metin yazabilirsiniz. Oysa Perec’in her zaman okurunu ğlendirme, “yatakta yüzüstü yatıp okunacak” metinler yazma niyeti olmuş. Queneau’nun da bu ilkeye katıldığını biliyoruz: “Ahalinin canını sıkmak için kitap yazılmaz!” dermiş Queneau (güzel bir tartışma konusu). Kayboluş’ta da en önemli unsurlardan biri bu eğlence unsuru: kitap, hem bir klasik cinayet romanıdır, hem değildir: birçok maktul, birçok kayıp kurban vardır; sonunda katilin kim olduğu ortaya çıkar, okur aslında katilin kim olduğunu romanın başından beri bildiğini görür ama yine de şaşırır. Kitap, müthiş bir mizah kitabıdır: tek bir şakanın sayısız çeşitlemesinin etrafına yüzlerce başka şakanın örüldüğü bir pazaryeridir – şakaların kimileri tümüyle düzayak (Bloody Mary/Porto Flip vakası), kimileri okurun oturduğu yerden kalkıp bir Don Giovanni librettosu ya da Arthur Gordon Pym bulmasını gerektirecek düzeydedir; dünyanın dört bir yanında düzinelerce mekânda geçer, bunlardan kimileri Türk okurunu özellikle eğlendirecek mekânlardır (Piyanocular Çarşısı).

Yalnızca bu kadar değil: Oulipo üzerine defalarca yazılmış olduğu gibi, sınırlama, aslında yaratıcılığı kamçılayan, söylenmeyecek olanın söylenmesine yardım eden bir araç. 1967’de Perec gibi, üzerinde Şeyler’in getirdiği düşünsel saygınlığı taşıyan bir yazarın, yapısını Arsen Lüpen romanlarının bir parodisine dayandıran polisiye bir kitap yazması akla gelmezdi tabii, ama lipogram kısıtlaması ona böyle bir esnekliği de sağladı (Perec’in yeri geldiğinde neler yazabildiğini görmek için bir de Les Revenentes’ı okumakta fayda var). Perec kitabı yazarken içinde e harfi geçmeyen yüzlerce özel ad, metin, metin parçası toplamış, bu sınırlama sayesinde kendi zihninin bir fotoğrafını da çekmiştir: bu kitapta da, (Yaşam Kullanma Kılavuzu’nda olduğu gibi) neredeyse Perec’in bütün hayatı, bütün bir dünya, Perec’i beslemiş edebiyat klasiklerinin (Moby Dick, Poe, Mallarmé, Baudelaire, Oedipus ve Sfenks, Borges…) bir toplu fotoğrafı vardır. Bir harfi kullanmamak gibi basit bir teknik sınırlama, yazara kendisini ifade etmek, içinde gizli olan kelimeleri, cümleleri ortaya çıkartmak yolunda yepyeni bir anahtar sunmuştur.

Yalnızca bu katmanlardan keyif alıp kitabı rafa kaldırmak mümkün – roman ve okuyucu arasındaki asgari sözleşme bu düzeyde bence. Oysa Perec’in bir metnini deştikçe,Perec’in metinleri ve hayatı arasındaki ilişkileri okumayı öğrendikçe karşılaşacağımız okuma açıları dipsizdir: Warren Motte ve Jean-Jacques Poucel’in editörlüğünde 2004’de yayımlanan, Yale French Studies’in Pereckonings: Reading Georges Perec sayısındaki makalelerde anılanlar örneğin:

“Kayboluş”, Perec’in hayatına damgasını vurmuş bir kavram – Cemal Yardımcı’nın kitaba “zorunlu müdahale”lerinden ilkinde andığı gibi, annesi ve babasını savaşta kaybetmiş, annesinden geriye bir “Acte de Disparition”, “Kayıp İlmühaberi” kalmış; çocukluk, aile anısı yok, çocukluğunun geçtiği sokaklara dönerek anılarını hatırlamaya çalışmış. 20. yüzyıl Fransızcasının en büyük ustalarından biri Perec; kendisini hem Fransız toplumu içinde bir yabancı, hem de Yiddiş dilini, Yahudi aslını ve geleneklerini kaybetmiş bir çifte yabancı olarak görmüş (kitabın 53. sayfasındaki “zamanla alışılan bir anavatan” okunup geçilebilir, bence geçilmemeli). Adını bile kaybetmiş: Perec’i Fransızlar sık sık “Perrec” ya da “Pérec” olarak yazmışlar (ilk kitabı Uyuyan Adam’ın kapağı da böyle çıkmış). Bütün hayatına damgasını vuran o oyunculuk, her şeyi makaraya alma hali, bütün hayatına damgasını vuran bir hüzün ve melankoli ile el ele ilerlemiş.

Kitaptaki e’nin yokluğunun aynı zamanda kendi anne-babasının yokluğunu simgelediği sık sık yazılır: Yalnızca kitabın başlığı ile “Acte de Disparition” arasındaki bağlantı değil, W Ya Da Bir Çocukluk Hatırası’nın e’ye adanmış olması ve e’nin Fransızca okunuşunun “eux” (“onlar”) ile aynı olması da bunun önemli işaretleri arasında.

Küçük e, kitapta birkaç kez anıldığı gibi, aynı zamanda bir kenarı eksik ufak bir yuvarlaktır tabii. Perec’in dudağındaki yara izini hayatı boyunca kendini ve ailesini izleyen lanetin, erken ölümün, haksızca cezalandırılmanın, sürgünlüğün, doğuştan bir bozuklukla doğmanın bir simgesi olarak gördüğünü biliyoruz -- David Bellos, Perec biyografisinde sakal bırakıp bıyığını kesmesinin nedeninin de bu yara izini saklamamak olduğu yazıyor. Demek ki, Kayboluş’un temel entrikasının bir aileyi izleyen ölüm laneti olması boşuna değil. Bir parçanın eksikliği, Perec’in sık sık kullandığı motiflerden biri; Yaşam Kullanma Kılavuzu’nda, kitabın ana şemadaki 100 bölüm yerine 99 bölümden oluşuyor olmasını, kitabın temel kurgusunda da sistematik bir şekilde kullanılan “eksiklik/yanlışlık” unsurlarını, “bisküvinin köşesinin ısırılmış olması” sembolizmini meraklıları hemen hatırlayacaktır. W Ya Da Bir Çocukluk Hatırası’nda en eski anısı olarak üç yaşındayken, “ailesiyle çevrelenmiş bir halde”, “sanki sol alt köşesinden bir parça kopmuş” olan bir İbrani harfini gazetede işaret etmesini anlatan Perec’in, Kayboluş’un gerçek başkahramanı olan e harfini betimlerken kullandığı sıfatlarda benzer bir sembolizmi aklından geçirmediğine ihtimal vermiyorum.

Perec, yazının başında andığım şikâyetinde haklı mıdır? Yerden göğe kadar haklıdır: bir eleştirmen (olumsuz bir tonlamayla) Yaşam Kullanma Kılavuzu’nu bir “buzdağı” olarak anarken, farkında olmadan meselenin püf noktasına değinmişti: Perec’in yapıtları, o tek cümlelik bildik özetlerin altında saklanan dev buzdağları, yurtsuz ve yetim Perec’in kendisine harflerden kurduğu yeni evler, yeni vatanlardır.

***

Bildiğim kadarıyla, Türkçedeki Kayboluş, bu zorlu çevirinin herhangi bir dünya dilinde dördüncü kez başarılması(Almanca: Eugen Helmlé, Anton Voyls Fortgang, 1969; İngilizce: Gilbert Adair, A Void, 1994; İspanyolca: Marisol Arbués, Mercé Burrel, Marc Parayre, Hermes Salceda, Regina Vega, El Secuestro, 1998). Başka dillerde Kayboluş’un izine rastlayamadım; yalnızca Danimarka diline bir kısmının aktarıldığı ile ilgili bir iz buldum. Durum buysa, Türkçe adına pek alışık olmadığımız bir öncülük durumuyla karşı karşıyayız demek – anadilimiz adına sevinmemek mümkün değil. Cemal Yardımcı’nın her açıdan çok yetkin, tam olması gerektiği, hayal edeceğim gibi yaptığı bu çeviri, bana büyük bir okuma zevki tattırdı – Cemal Yardımcı, Perec’in bulmacalar, oyunlar yumağı olan metnini çevirirken, yaptığı çeviriyi de ayrıca okunacak bir eylem olarak sunmuş, doğrudan doğruya, çeviriyi alıp özgün metinle ve diğer çevirileriyle karşılaştıracak okura hitap eden bulmacalar (Savorgnan = Hicibilain, Arthur Gordon Pym bilmecesinin Türkçede aldığı hal…) eklemiş; bu kitap da ancak böyle çevrilebilirdi.

Lipogram işine meraklı olanların iyi bildiği bir itiraz vardır: eğer amaç akrobasiyse, Türkçe lipogramlar içinde a harfi olmadan yazılmalıdır, Türkçenin en sık kullanılan harfi a’dır. Bildiğim kadarıyla, İspanyolca çeviri de, bu nedenle, a harfi kullanılmadan yapılmış. Örneğin, Raymond Queneau’nun önerdiği “lipogram güçlük endeksi”, harfin dildeki sıklığı ile kelime sayısını çarpmaya dayanıyor; Derya Arda, Ercan Buluş ve Tarık Yerlikaya’nın kriptoloji ve Türkçe şifre çözümü üzerine sundukları bir makalede, Türkçede a’nın sıklığı %12, e’nin sıklığı %9 olarak veriliyor. Demek ki, Türkçede a kullanmadan yazmanın e kullanmamaya oranla üçte bir oranında daha zor. Peki, durum buysa kitabın çevirisi de a kullanmadan mı yapılmalıydı?

Böyle bir metni düşünmek mümkün. Eksik unsurun beşinci değil birinci unsur olduğu, hemen girişinde eksik bir kısım içeren, bu eksiklik kesitinde Entıni Seslihrf’ın görüntüden çıktığı sonucunu bize hissettiren, içindeki tüm yirmi dokuz unsurlu listelerde ilk unsurun eksik olduğu bir Türkçe metin, bir Yokoluş üretilebilirdi şüphesiz. Muhtemelen, böylesi bir metin iyice gülünç olurdu: büyük ünlü uyumu nedeniyle, bu kısıtın çizdiği çerçeve içindeki Türkçe, hele yüksek sesle okunurken, çehremize sürekli bir gülümsemeyi yerleştiren, sesimize (Kubrick’in filmindeki psikolojisi şüpheli nükleer fizikçi) Herr Doktor Merkwürdigeliebe’nin sürekli bir sırıtışın içinden söylenmesine benzer bir ton veren bir Türkçe. Nedir ki, bence, böylesi bir çeviri tümden geçersiz bir çeviri olurdu: Perec’in seçmiş olduğu yüzlerce, belki de binlerce özel ismin neredeyse hepsini değiştirmemiz, demek ki Perec’in birikiminin, seçimlerinin yerine tümden değişik bir birikimi, metnin temeline Perec’in evreninden neredeyse kesinlikle kopmuş bir evreni yerleştirmemiz gerekirdi. Eğer istediğimiz böylesi bir metinse, Perec’in metnini çevirmek yerine tümden yeni bir metin oluşturulsun, doğrusu budur – bugün böyle diyorum, hele elime Don Quixote’nin, Borges’in dilindeki El Secuestro bir geçsin, bu fikrim değişecek mi, göreceğiz.

Bence, zorluk açısından, Perec ile bu işe bugün kalkışan biri arasındaki asıl haksız avantaj farkı, bugün elimizin altında bilgisayar teknolojisi olması. Perec’in malzemesini elle topladığı, kitapta bir e kalıp kalmadığının kontrolünü elle yaptığını düşününce bu işe yatırdığı emeği biraz daha iyi takdir edebiliriz – Oulipo’cular arasında kitabın bir yerlerinde bir tane e kaldığı şakası epey dönmüş, Perec’in de kitabı e’lerin istila ettiği kâbuslar gördüğü bilinir. Oysa bugün bir metinde bir harfin yokluğunu çok basit bir komutla teyit edebiliyor, programlama dillerinden çok temel düzeyde haberdarsak kolaylıkla içinde belli harflerin geçmediği sözcük listeleri elde edebiliyoruz. Cemal Yardımcı’nın kitaptaki o nefis “negatif” biyografisine, ya da başka kaynaklarda karşılaşabileceğiniz “pozitif” biyografilerine bakınca bu yöntemlerden yararlanmamış olduğuna ihtimal vermiyorum.

Bu romanı çevirmenin dayattığı birçok sorun var. Cemal Yardımcı’nın bölüm ve kısım sayılarının düzenlenmesi için ortaya attığı (evet, tabii ki bu sayılarda birer hikmet var) ve ortaya çıkan fazla bölümleri “çevirmenin notları” için kullandığı çözümler bence son derece yerinde. Yardımcı’nın kitaba bölümler eklemesi konusunda itirazlar var; bence, asıl bu kitap beşinci bölümü eksik olan yirmi altı bölüm olarak Türkçeye çevrilseydi, kitabın temel kurgusunu sakatlayan bir çeviri hatası yapılmış olurdu. Kitabın bölüm sayısı ile alfabenin harfleri arasındaki ilişki, kitabın temel entrikasının olmazsa olmaz bir unsuru olduğuna göre, bu kurgusal yapıyı da Türkçeye aktarmak zorunlu; bu durumda, görebildiğim iki seçenek var var: ya mevcut bölümleri yeniden düzenleyerek yirmi sekiz bölüme çıkaracak, ya da yeni malzeme ekleyeceksiniz. Böyle bir işi tamamlamış bir çevirmenin konu hakkındaki görüşlerini kitaba eklemesini her zaman tercih ederim, Cemal Yardımcı’nın bu notlarını eklerken kitabın “bölüm sayısını çevirme” problemini de çözmesi bence son derece anlamlı ve geçerli bir tercih. Kaldı ki, böylesi oyuncu bir metni yazma, okuma eylemleri ne kadar oyuncuysa, çevirme eyleminin de o kadar oyuncu olmasını beklemek bence işin ruhunun gereği.

Perec’in Fransız edebiyatının en tanınmış şiirlerini e’siz yazdığı bölümde izlenmesi gereken doğru strateji için de düşünülebilecek değişik çözümler var – Helmlé daha çok Fransızca şiirleri, Adair daha çok İngiliz edebiyatı klasiklerini kullanmış (“Quoth that Black Bird: ‘Not Again’ ”), ben de mizah etkisinin zaten okuyucunun çok iyi bildiği (tercihen ortaokul edebiyat kitaplarından alınmış) Türkçe şiirlerde en güçlü bir şekilde ortaya çıkacağını düşünüyorum. Cemal Yardımcı, Fransızca şiirleri aktarmayı seçmiş; eklediği notlarda, seçilebilecek Türkçe şiirlerden örnekler sunarak okuyucuya olan mizah borcunun bir kısmını ödedikten sonra, Karacaoğlan şiiriyle beni kırıp geçirerek borcun geriye kalan kısmını da fazlasıyla ödemiş oldu – eğer lipogram bir Aziz İstanbul’un yazılmasını o kadar istiyorsam (“Yine dün bir tepene çıktım, leziz Edirne!”) onu da ben yazayım, değil mi ama? Kitapta çözümü oldukça güç tuzaklar da var: Borges’in kaplanını Perec Fransızcada (“tigre”) anamıyordu tabii, ama Türkçede bu sınırlama kalktığına göre Borges’in “kaplan”ına dönmek mi daha sadık bir çeviridir, yoksa Perec’in “jaguar”ı olarak bırakmak mı?

Türk okur için eğlenceli noktalar var demiştim. Kitabın canalıcı bir bölümünün (Perec’in hayatında ayak basmadığı) Türkiye’de geçmesi, Cemal Yardımcı’nın “yarı yazarlık” yetkisiyle son derece yerel kimi unsurları kitabın sağına soluna ekleyerek okura göz kırpmasının yanında, kitap ile Tutunamayanlarve Tehlikeli Oyunlar arasında, Oğuz Atay okurlarına özellikle keyif verecek önemli paralellikler var bence: yine bir kahraman kayboluyor, arkadaşı onun notlarını karıştırıyor, notlar arasında değişik yazı türlerinin parodileri çıkıyor ve bu parodiler yazarın dünya görüşünü bize anlatıyor. Bu paralelliğin ne kadarı rastlantıdan ibaret, ne kadarı Oğuz Atay ve Perec’in mizah duyguları arasındaki benzerliğin, yapıtlarını kurarken benzer yollardan geçmiş olmalarının bir sonucu bilmek zor, ama ben kitabın sonlarında bir de “Yorick” ile karşılaşınca pes ettim açıkçası.

Ayrıntı Yayınları’nın kitabı basarken özgün basımdaki kırmızı / siyah mürekkep ayrımını korumuş olması güzel. Üstelik Ayrıntı’nın basımında yalnızca arka kapaktaki iki kelime (hangileri?) bu kuralın istisnası olarak unutulmuş; Gallimard’ın bugün dolaşımda olan baskısında kitabın sonundaki sayfalar süren yayın listesinin unutularak siyah mürekkeple basıldığını hatırlarsak, Ayrıntı’nın bu konuda oldukça son derece önemli bir terakki kaydetmiş olduğunu da söylemek gerek (şakalaşmak da ciddi iş değil midir: bir Perec kitabının geleneksel olarak metnin dışında sayılan kısımları –dizini, arka kapağı– da ayrıca okunmayı bekleyen metinler, çözülmeyi bekleyen bulmacalar olabilir, uyanık olmak lâzım). Şaka bir yana, Ayrıntı’nın 400. kitabı olarak bu kitabı seçmesi anlamlı bir tercih; yayınevinin bu kitaba gösterdiği belirgin özen ve emeğin hakkını vermek gerek.

Kelime oyunu meraklıları, Perec okurları zaten çoktan bu kitaba ilgi göstermişlerdir. Ben genel olarak Türkçe edebiyatla ilgili olanlara sesleneceğim: Sınırlama altında yazı, dilin sınırlarını aramak, kullandığımız dili sınamak için de bir yöntemdir ya, bence, Türkçenin bugün ne durumda olduğunu, günümüz Türkçesinin olanaklarını merak eden herkes için okunması şart bir metin Cemal Yardımcı’nın çevirisi.

Bir gazete haberi

2006-03-14T20:37:00.001+01:00

«E» HERFSİZ YAZILAN ROMAN

Tanınmış fransız yazarı Qeorqi Pereç bir dene de olsun «E» herfinden istifade etmeden bir roman yazmışdır. «QEYBOLMAQ» adıyla çap olunan bu roman, yene de içinde «E» herfi olmadan da türk diline çevirilmişdir. Eseri türkceye Cemal Yardımcı çevirmişdir.Kitab «Ayrıntı» yayın evinde çap olunmuşdur.
Türkiyede daha çox « HEYATI YAŞAMAQ NİŞANGAHI» adlı romanıyla tanınan ünlü foransız yazar Qeorqi Pereç ele bu roman kimi de mehşur ola bilecek yeni «QEYBOLMAQ» eseriyle daha bir yeniliye imza atmış ve Cemal Yardımcı da yazıçının bu üslubunu eynen saxlayaraq eseri türk oxucularına çatdırmışdır. Cemal Yardımcı işinin çetinliyini bele anlatmışdır: fransızcda «E» herfini istifade etmedikde bu yazı dili 30-40 faiz söz imkanı azaldır.Türkcede ise bu faiz dörde bire enir.
Yazarın «E» herfinden istifade etmediyi ele bele havadan asılı bir şey deyil. Fransız faşist teşkilatının alman faşistlerle elbir olaraq fransızları öldürdüyüne ve esr düşergelerinde olan esrlerden birinin de yazarın anası olduğuna işaretdir. İddialara göre Pereç özü bu barede danışmyana qeder heç bir tenqidçi bu eserin «E» herfsiz yazıldığının ferqinde olmamışdır.

Scopimera

2006-03-11T10:31:00.001+01:00

"size göre amaçsızca, ama ona göre..."

Scopimera, Güneydoğu Asya ve Avustralya bölgesinde yaşayan bir yengeç. Ufacık, bir santimetre boyunda, kum renginde. Sular yükseldiği zaman, suyun altında, kumun içinde bekliyor; sular çekilince ortaya çıkıp kumu parça parça "elden geçirip" besleniyor. Bunu yaparken, elden geçirdiği kumları ufak bir top şeklinde yuvarlayıp yere bırakıyor; ama her tarafı bu kum topları ile doldurmuyor, saklandığı oyuktan başlayan birkaç yürüyüş hattını --gerektiğinde hızla yuvaya ricat edebilmek için-- açık bırakıyor (aradığım sözcük "patika" mı diye düşündüm, değil: patika mevcut bir "arkaplan"ın üzerinde biz yürüdükçe açılan bir "çizgi"; yengeçler "arkaplan"ı doldururken yürüyüş yollarını boş bırakarak, yani patika işleminin neredeyse tam tersini yaparak bu yolları oluşturuyorlar -- yol açmıyorlar, yol-olmayan'ı dolduruyorlar, dokunmadıkları bölge yol olarak ortaya çıkıyor; bizimse dokunduğumuz bölge patika olarak açılıyor). Ortaya çıkan şekillerin sathı büyüdükçe bu yürüyüş hatları birleşiyor, yengeçlerin yuvalarının etrafında yıldızlar, ana ve tali yollar, kavşaklar oluşuyor. Bu sayede, bir gece içinde bütün bir kumsalı bir "kendiliğinden sanat eseri"ne dönüştürebiliyorlar:

Ertesi sabah deniz her şeyi siliyor tabii. Yengeçlerin kumsalı böyle parmak parmak bezemelerinin güzelliğini ve ihtişamını görmek için, sular çekilince insanların pek sevmediği kumsallara bakmak gerek -- örneğin yukarıdaki resimde, sağ üstteki "kum topları ve yürüme yolu" yıldızının sol yarısının üzerine basılarak bozulmuş olduğunu görebiliyorsunuz.

Blue Planet belgeselini hazırlayanlar bu yengeçlerin topu atarken yaptıkları hareketi basketbolculara benzeterek eğlenmişler, görüntüleri de oynak bir Latin müziği ile desteklemişler. Ben ise sessizlik içinde, bir kumsalı baştan sona bezemelerini çok daha güzel bulmuştum, bu Latin müziği yaklaşımına bir yandan hak verdim, bir yandan da meselenin özünü ıskaladıklarını düşündüm -- malum, Ritsos'un Örümcek, Enis Batur'un Göre şiirleriyle büyüdük; bu yengeçle tanışmak, beni, neymiş bu hayvan diye biraz araştırmaya yönlendirmenin yanında, bu şiirleri raftan çekip tekrar yoklamaya da yönlendiriyor.

Sabırlı ve yavaş hareket ederseniz, iyi kötü yüz yüze gelip bakışabiliyorsunuz da ayrıca, gözleri bir uzantının ucunda olan hayvanları seviyorum:

Harry Mathews - Çeviri ve Oulipo

2006-03-04T00:38:00.001+01:00

Harry Mathews'in "Translation and the Oulipo: The Case of the Perservering Maltese" makalesinin çevirisi. Aralık 2005'te, kitap-lık'ın 89. sayısındaki Oulipo dosyasında yayımlanmıştı.

Harry Mathews
Çeviri ve Oulipo: Durmak Bilmeyen Maltız Vakası

Bir Çeviri Meselesi

Bazılarınız Ernest Botherby (d. Perth, Avustralya, 1869; ö. Adelaide, 1944) adını duymuş olabilir; kendisi etno-lingüistiğin Avustralya ekolünü kurmuş olan bir akademisyen ve Birinci Dünya Savaşı’ndan önce, kişilere ait seralar hâlâ oldukça yaygınken İngiltere’de yaygın olan ve botherbyi diye bilinen Apegetes türünü tanımlamış olan bir kâşifti. Botherby, mesleki ününü, 1920’li yılların sonlarında, Pagolak adlı bir Yeni Gine dili ile ilgili birçok makale yayımlayınca kazandı. Yeni Gine halkları Botherby’nin en sevdiği konulardan biriydi. Onları yıllar önce, henüz yirmi dört yaşındayken, adanın, uçsuz bucaksız kısımlarının henüz haritası çıkartılmamış olan iç kısımlarına tek başına bir yolculuğa çıktığı zaman incelemeye başlamıştı. Nicholas von Mikhucho Maclay’ın, Muhterem Peder Macfarlane’in ve Otto Finsch’in raporlarındaki bilgileri birleştirince, genç Botherby Yeni Gine platolarında, bırakın modern dünyayı, komşuları ile bile ilişkiye geçmekten kaçınmış ve kelimenin gerçek anlamıyla ilkel bir kültürü korumayı başarmış kabilelerin var olduğuna ikna olmuştu.

The Fly nehrinin ağzındaki Tagota’dan başlayan Botherby, bir istimbotla nehir boyunca adanın içine doğru beş yüz milden daha fazla ilerledikten sonra, daha küçük bir tekneyle neredeyse nehrin subaşı noktasına kadar geldi. Burada bir ana kamp tesis ettikten sonra, düzlükleri geçerek önce dağ ormanlarına, en sonunda da aradığı el değmemiş bölgeye, zamanın yer adlarını kullanmak gerekirse, Vittorio Emanuele dağları, Kaiserin Augusta ve Musgrave sıradağlarının uzantıları arasında kalan bir vadiler kompleksine ulaştı.

Bu vadilerin birinde, Botherby, umduğu gibi, arkaik kabilelerden birine ulaştı. Onları Oho kabilesi diye adlandırdı. Birkaç yüz kişiyi geçmeyen bu topluluk, son derece basit şartlar altında, barış içinde bir hayat sürdürüyordu. Üyeleri ilkel alet ve edevatla mücehhez avcı-toplayıcılardı. Yakındaki ormanda yangın çıktığı zaman yangından ateş temin ediyorlar, ama başka bir şekilde kendi kendilerine ateş yakamıyorlardı. Konuşuyorlardı, ama en aza indirgenmiş bir dil kullanıyorlardı. Oho dili yalnızca üç kelime ve bir cümleden oluşuyordu; hiç değişmeyen bu cümle, “Kırmızı yanlış eder”di. Kabile şeflerinin güvenini sabırla kazandıktan sonra, onların arasında geçirdiği haftalar boyunca, Botherby’nin bu gerçeği teyit etmeye yetecek kadar vakti olmuştu. Diğer istekler ve dilekler, sesler ve işaretler yoluyla anlatılıyordu; kelimeler, bu biricik “Kırmızı yanlış eder” saptaması dışında hiç kullanılmıyordu.

Bir süre sonra, Botherby ev sahiplerine bölgede başka topluluklar da olup olmadığını merak ettiğini anlattı. Oho’lar kuzeyi ve doğuyu gösterdiler. Botherby batıyı gösterdiği zaman, şiddetli bir itirazla karşılaştı. Doğallıkla o da batının yolunu tuttu; basiret göstererek, batıya sapmadan önce Oho köyünden iyice uzaklaşmıştı. İçinden gelen sesi izlemesi, iki gün sonra, başka bir vadide, ikinci bir kabileyle karşılaşmasıyla ödüllendirildi; bu kabileye Uha adını verdi. Uha’lar, Oho’lara çok benzer bir şekilde yaşıyorlardı, ama pek çok yenebilir kökü yetiştirmeyi öğrenmişler ve bölgenin domuzunu evcilleştirmişlerdi. Oho’lar gibi, tek bir cümleyi kurmakta kullandıkları ilkel bir dil konuşuyorlardı. Bu cümle, “Burası değil orası”ydı. Oho’ların “Kırmızı yanlış eder”i kullandıkları kadar dışlayıcı bir şekilde kullanıyorlardı bu cümleyi.

Botherby en sonunda Oho’ların vadisine geri döndü. Burada, her ne kadar profesyonel açıdan hatalı olsa da, anlaşılabilir bir isteğe, bu ikinci buluşunu, yani yakınlarında kendileriyle aynı soydan gelen, benzer bir hayat süren ve aynı temel dil melekesine sahip başka bir halk olduğunu onlara anlatma isteğine kapıldı. Bu bilgiyi, dinleyicilerinin kolayca anlayabileceği işaretlerle aktarırken, Botherby sonunda Uha’ların tek cümlesini aktarmasının gerektiği noktaya geldi. Bir an duraksadı. “Burası değil orası”nı yalnızca “Kırmızı yanlış eder” diyebilen bir dilde nasıl ifade edersiniz?

Botherby çok uzun süre düşünmedi. Sizin de tabii ki göreceğiniz gibi, o da bir seçeneğinin olmadığını gördü. Tek bir çözüm vardı. Bütün tercümanların eninde sonunda öğrendiği gerçeği bir anda kavramıştı: bir dil neyi söyleyebilirse onu söyleyebilir, bunun ötesi yoktur.

Evet, ama biz farklıyız

Oho ve Uha dillerinin kapsamı ufacık; çağdaş dillerin — örneğin İngilizce ve Fransızcanın — kapsamları uçsuz bucaksız. İngilizcede söylenebilip de Fransızcada söylenemeyecek, ya da tersi olan hiçbir şey yok neredeyse. Bilgi, iki dil arasında telefon numarası verircesine, yarış sonuçlarını bildirircesine değiş tokuş edilebiliyor. Öte yandan, bilgi taşır gibi görünen kimi ifadeler aslında işe yaramıyorlar.

Bir Fransız “Je suis français” der; bir Amerikalı “I’m American” der. “I’m French” ve “Je suis americain” ilk bakışta doğru tercümeler gibi görünüyorlar. Ama işin aslı öyle mi? Fransız olduğunu söyleyen bir Fransız, farkında olmasa da, kâğıt üstündeki vatandaşlığın çok ötesindeki bir sosyal, kültürel, hatta kavramsal evrimin ortaklaşa geçmişini dile getirmiş oluyor. Oysa Amerikalılar için vatandaş olma olgusu en önemlisi; onlar için, belki doğru belki yanlış, tarih keyiflerine göre baştan icat edebilecekleri bir şey. İki ulusal kimlik arasında radikal farklar var ve bu kimliklerin ifadeleri, aradaki bu boşluğu kapatacak şekilde, kullanışlı bir halde birbirlerine tercüme edilemiyorlar.

Bence, bu gedik iki dilin en uzak köşelerine kadar uzanıyor. Elle s’est levée de bonne heure, “Kadın erken kalktı” anlamına gelir, ama kadını iki dilde birbirinden çok farklı kahvaltılar beklemekte, kahramanımız tümden başka bir kılıktaki rüyalardan uyanmaktadır. Bu, basit cümleleri basit bir şekilde çevirmenin yanlış olduğu anlamına gelmiyor; bu durumun vurguladığı tek şey, basit çevirilerin yazarların ne söylediğini bize aktardığı, kim olduklarını değil. Bu açıdan, Fransızlar ve İngilizler (ya da Almanlar ve Portekizliler) birbirlerinden Oholar ve Uhalar kadar farklı görünüyorlar.

Kimi zaman da, bir gerçeği ifade eden basit cümleler, diğer dile oldukça iyi bir şekilde çevrilebiliyor — bunlar Je suis français ve I’m American cümleleri bile olsa. Ne demek istediğimi açıklamak için, izninizle bunlara bir iki sözcük daha ekleyeceğim. Fransız “Je suis français, monsieur!” diyecektir; Amerikalı ise “I’m American, and you better believe it!” (izninizle, bir Ç.N: “Hey dostum, ben vergisini ödeyen bir Amerikan vatandaşıyım tamam mı ha?”). Hemen göreceksiniz ki, iki cümlenin anlamı aynı: milliyetin değil de, bir topluluğa can-ı gönülden bağlanmış bir üyeliğin ifadesi bunlar — “benim topluluğum”a. Demek ki, kimi zaman en temel unsurlar bile lingüistik ayrımı kırıp geçebiliyorlar.

Bunu ilginç yapan şey, bu ifadelerin anlamsal kimliklerinin ne dediklerinde yatmıyor olması; belli ki, iki ifade birbiriyle özdeş değil (birisi ben Fransızım diyor, diğeri Amerikalıyım). Demek ki, bu örnekte, neresinden bakarsak bakalım, başarıyla çevrilmiş olan kelimelerin nominal anlamlarında değil, dilin diğer unsurlarında saklı, bu unsurlar her neyse. Ve bunlar her ne olurlarsa olsunlar, Oulipo’cu deneyin malzemesinin ta kendisini oluşturuyorlar.

Peki, Oulipo çevirmenlere bu hassas işte yardımcı olabilir mi?

Çeviri ve Oulipo (1)

Şüphesiz ki, Oulipo aşikâr bir şekilde yardımcı olamaz. Eğer işverenini sabote etmek gibi bir niyeti yoksa, Oulipo’cuyu çevirmen diye işe alan bir editörün aklından zoru olması gerekir.

Vereceğim birkaç örnek neden durumun böyle olduğunu açıklayacaktır. Kaynak metin olarak, Racine’in Phedre’inden ünlü bir mısraı alalım:

C’est Vénus tout entière à sa proie attachée.

Kelime anlamı — lütfen insaflı olunuz — şöyle: “İşte Venüs, sebatla avına yapışmış”.

İlk çeviri: “O kız Zebur okur. Bitince o da İncil okuyacak”. Açıklama: özgün metne bir ölçü kuralı uygulanmış; her kelime, aynı sayıda harf içeren başka bir kelimeyle değiştirilmiş.

İkinci çeviri: “Kumar masasında âşık olan birini engellemeye çalışan kişi masadan kaçarken, kendisine sıkıntı veren oyun kâğıdını şömineye düşürür”. Açıklama: özgün metnin sesi olabildiği kadar taklit edildikten sonra — “C’est Vénus tout entière à sa proie attachée” / “Seveni tutan tüyer, azap rua ateşe” — ortaya çıkan cümle bir anlatı parçasına dönüşecek şekilde genişletilmiş. (Size bir de Fransızcadan İngilizceye ses tercümesi örneği vereyim: Marcel Benabou’nun “A thing of beauty is a joy for ever”ı “Ah, singe debotte, / Hisse un jouet fort et vert” , yani “ah, yalınayak maymun, sağlam ve yeşil bir oyuncağı havaya kaldır!” olarak aktarması.)

Bu iki örnekte de, özgün metnin anlamının pek de sakınılmadığını görebiliyoruz. Oysa, anlamı korudukları zaman bile, Oulipo’cu çeviriler normal çevirileri pek andırmıyorlar:

Üçüncü çeviri: “Bir şey gösterilirken ya da bir şeye işaret edilirken söylenir, Güneş’e Merkür’den sonra en yakın olan gezegen, kararında ya da sözünde direngen olma durumuyla, bir kararı sonuna değin uygulayarak, bir işi sonuna değin sürdürerek av yoluyla yakalanan ya da vurulan hayvanını sıkıca yakalayıp bırakmamış, sıkı sıkı tutmuş, sarılmış, yakalamış.” Açıklama: her kelime sözlük tanımıyla değiştirilmiş.

Son çeviri: “İşte Venüs, sımsıkı tutmuş öldürdüğünün leşini.” Açıklama: içinde a harfi geçen kelimeler kullanılmamış.

Anlamın korunmuş olması, bu iki çeviriyi sadık çeviriler yapmaya hiç mi hiç yaramıyor. Yine de, bu dört örneği de çeviri olarak görmek mümkün. Çevrilmiş olan şey, metnin nominal anlamı değil, metnin başka unsurları; bu unsurlara “formlar” diyebiliriz; burada “form”dan kastettiğimiz yazılı dilin ayrıştırılıp manipüle edilebilecek herhangi bir unsuru. Demek ki, ilk örnek çifti, doğrudan doğruya formların çevrilmesine dayanıyor: bir dilden diğerine geçerken, korunan şey anlam değil, formlar (harf sayısı, sesler). İkinci çift formların ikame edilmesine dayanıyor; özgün metnin sözcükleri değiştirilmekle kalınmamış, formları da başka formlarla değiştirilmiş; bir örnekte kelimeler yerine sözlük anlamları konmuş, ikincide kullanılan sesli harfler değiştirilmiş.

Özgün metnin böyle tuhaf bozuşturmalara uğraması size çok densizce gelebilir, ama bunların işe yaradığı bir nokta var: dilin normal zamanlarda, yalnızca (doğal olarak) okuduğumuzu anlamaya çalışırken hiç fark etmediğimiz yönlerine dikkatimizi çekiyorlar. Nominal anlam, bu yolla, anlam bütünlüğünün parçalarından yalnızca biri haline geliyor. Jacques Roubaud, kısa zaman önce, şiirin doğası üzerine bir tartışmada, anlamın göreliliği üzerine güzel bir noktaya parmak basmıştı: Önce, “şiir, çelişmezlik ilkesini dikkate almaz” aksiyomunu ortaya attıktan sonra, karşılaştırmamız için bize iki şiir sunuyordu (Roubaud bunlara şiir diyorsa bir bildiği vardır diyelim):

Birinci şiir: Bu bir şiirdir.

İkinci şiir: Bu bir şiir değildir.

Bu iki şiir arasında şiirsel bir çelişki yoktur diyor Roubaud. Ben buna şunu da eklemek isterim: gündelik kriterlere göre, ikinci şiir birincisinin bir tercümesi değil; oysa Oulipo’cu kriterlere göre, birbirlerinin mükemmel çevirileri bunlar, aynı “Je suis Français” ve “I’m an American, and you better believe it” in farklı şeyler söylemelerine rağmen eşdeğer kabul edilebilecekleri gibi.

Tercümeye bu bakış açısı, Oulipo’nun, işi yazma ya da okumayla ilgili olan herkese öğretecek bir şeyleri olduğunu görmek için ilk ipucunu oluşturuyor.

Harbi yalancı

Amerikan romancısı Robert Coover, kibarca söylersek bu gezegene ait olmayan türden anlatılar yazıyor. Metinleri, kısa zaman içinde komik kâbuslara dönüşen sıradan durumlarla dolu. Kimsenin onu bir realist olarak gördüğü yok; ama, yıllar önce bir edebiyat konferansında, neden yazdığı sorulduğunda, “doğruyu söylemek için” diye yanıtlamıştı.

Bu cevap beni irkiltmişti; Robert Coover bir sahtekâr olduğu için değil tabii, ama yapıtının ilk akla getirdiği şey de bu değildi. Kısa zamanda, Coover’ın kendisini o kadim “şiirsel hakikati söyleme” geleneğine dâhil etmekte haklı olduğunu gördüm. Durum buysa, diye sorabiliriz, neden anlattıkları bizim gündelik hayatımızda gördüklerimize hiç benzemiyor? Neden hakikati söyleyivermeyi beceremiyor?

Söyleyebilirdi tabii; onun yapamadığı şey, hakikati yazıvermek. Konuşurken doğruyu söyleyebiliriz, belki sık sık olan bir şey değildir bu, ama başınıza geldiği zaman fark edersiniz. Öte yandan, bir şeyi yazdığınız zaman, ister “seni seviyorum” yazın ister “tuzluğu uzatır mısın”, sözcükler kendi başlarına ne doğrudur, ne de yalan. Onların sorumluluğunu alacak kimse yoktur artık.

Gündelik, faydacı kullanımlarında bile, yazılı söz, söylediği şeyin doğruluğunu temin edemez. Kullanım kılavuzlarının kimi zaman kullanıma kılavuzluk edemediği konusunda mutabık mıyız? Oysa, bir kere makineyi nasıl kullanmanız gerektiğini çözdüğünüz zaman, kılavuzda yazanlar da açık seçik oluveriyor. Aranızdaki aşçılardan, bir yemek tarifi kitabından, ancak siz o yemeği çok iyi yapmayı öğrendiğiniz zaman anlaşılır hale gelen tarifleri deneyen oldu mu? Kullanım kılavuzlarının ve yemek kitaplarının yazarları büyük bir dürüstlükle ne yaptıklarını anlatıyorlar tabii, ama bize doğrusunu göstermek için yanımızda bulunamadıklarından dolayı, yazdıkları işe yaramıyor.

Basın-yayın dünyasına bakalım. (Eğer haber seyretme alışkanlığınız varsa, televizyondaki sunucunun yazılı bir metni sesli olarak okuduğuna dikkat edin). Bir haber bülteninden ne isteriz? Sağlam bilgiler isteriz — “olgu” dediğimiz şeyler isteriz. Olgu nedir peki? Örneğin, bir tenis maçı hakkında bir gazeteden öğreneceğiniz en temel bilgi nedir? Maçın skoru. Peki, bu skor ile maçın aynı şey olduğu anlamına mı gelir? Üç saatlik bir oyundan sonra, Sampras ve Agassi setlerde 2-2 berabereyken son sette 40-40’da kalırlar: son skor nerede? Hiçbir yerde. Skor, ancak maç varoluş âlemini terk ettikten sonra var olabilir.

Olgular, skordur, oyun değil. Olgular yalandır. Yanlış oldukları için değil, geçmişe ait oldukları için — bir zamanlar ne olduğuyla ilgili oldukları ve hiçbir zaman şu anda ne olduğuyla ilgili olmadıkları için. Onları severiz, çünkü hakikati emniyetli bir şekilde geçmişe hapsettiğimiz zaman, bize güven telkin eden, inandırıcı, başa çıkılabilir bir hal alır. En azından daha kolay başa çıkılır bir hal: “50 Filistinli ve 12 İsrailli yeniden çıkan çatışmalarda öldü” cümlesini okuyup, belli belirsiz yutkunup, bir sonraki sayfayı çeviririz. Doğaldır. Dilimiz, cümle ve paragraf dediğimiz edevatla donanmıştır; bunlar otomatik olarak akla uygun çıkarımlar üretirler, bunlara da hakikatler deriz.

Bundan bir kaçış yolu yok. Bu Kötü Bir Şey değil. Ama, “gerçek” adını hak eden diyebileceğimiz bir gerçeği başka bir yerde aramamız gerek.

Neosokratik bir diyalogdan fragmanlar

Sahne: Atina surlarının dışı.

Uzun süredir sessizsin, Sokrates.

Şu küçük heykellere bakıyordum, Ekhekrates. Bu gölgelik köşe Proteus’a adanmış olmalı.

Ben de uyuyakalıyorsun sandıydım. Meltem öylesine yumuşak, derenin sesi öylesine rahatlatıcı, havadaki yabani kekik kokusu öylesine tatlı ki.

Gerçekten de, bütün bunlar yeterince bol, ve tüm bunlar güzel bir döşek gibi sanki; ama benim uykum yok, Ekhekrates.

Öyle olsun, yine de hiç sesin çıkmıyor.

Belki.

Öyleyse, sessiz kalmayı tercih ediyor olmalısın, Sokrates?

Biraz da sen anlat, Ekhekrates. Senin, hiç şüphesiz başka herkesten daha iyi yanıtlayabileceğin bir soru üzerine biraz düşünmeyi ister misin?

Soru nedir?

Ekhekrates, söyle bana: hakikat nedir?

Sokrates, sanıyorum sen kafanı dinlemek istiyorsun ve beni bu önerinle susturmaya çalışıyorsun. Ama benden bu kadar kolay kurtulamayacaksın, soruna dosdoğru bir cevap vereceğim. Hakikat, İdea’ların algılanmasıdır. İdea’lar da tüm şeylerin tek nedeni ve bilginin yegâne nesnesidir.

Ekhekrates, cevabın pek yerinde. Gerçekten de, hakikatin bilgisi, İdea’ların algılanmasını gerektirir. Ama yine de hakikat bu değildir.

Öyleyse, Sokrates, izin ver de cevabımı değiştireyim, çünkü hakikatin algılama eyleminde değil, algılananda yattığını görüyorum: hakikat, diyelim o zaman, mutlak formların ilahi bir sıralanışıdır; bu sıralanışta Bir, Çok’ta vücut bulur ve Çok, Bir’e baş eğer.

Söylediğin şey kesinlikle yanlış değil, çünkü hakikat üzerine hiçbir görüş ne onun birliğini reddedebilir, ne de onun çokluğunu hesap dışında bırakabilir. Ama yine de, Ekhekrates, hakikat bu değildir.

Ah, benden ne beklediğini bir bilebilseydim! Sokrates, beni çatık kaşlı ve sabırlı bir babanın karşısında duran, babasını sevindirmeyi uman ve onu hayal kırıklığına uğratmaktan ödü kopan bir kafası karışmış bir çocuğa çevirdin. Haydi seni mutlu etmek için bir kez daha deneyeyim. Hakikat, yalnızca ölümsüz ruhları dünyevi algıların sınırlamalarında kurtulmuş olan ve sonunda saf olanı, iyi olanı bilme yetisine sahip olmuş olan ölülerin anlayabildiği bir şeydir.

Umarım ki, Ekhekrates, sen ve ben de o erdemli ruhların arasına karışır, Orpheus ve Homeros ile sohbet edeceğimiz ve sonunda kendimizi bilmeyi başaracağımız mertebeye ulaşırız. Ama sorumun seni yorduğunu, onu artık bir kenara koymanın zamanının geldiğini hissediyorum. Sonuç olarak, daha önce söylediğimi tekrarlayayım: hakikat bu bu değildir.

Ama Sokrates, sorunun bir cevabı var mı?

Evet, ve ben sana bu cevabı söyledim.

Sokrates, anlamıyorum.

Sana cevabı üç kez tekrarladım. Hakikat: bu değildir. Öyle değil mi, Ekhekrates? Bir şeyi tanımladığımız aman, hiç o tanımın mükemmelen tatminkâr olduğu, yani eksiksiz olduğu görülmüş müdür?

Hayır, Sokrates, hiçbir zaman.

Katılıyorum, Ekhekrates. Her zaman eksik kalan bir şeyler vardır; her zaman söyleyecek daha fazlası vardır. Demek ki, nasıl tanımlarsan tanımla, onu hangi sözlerle ilintilendirirsen ilintilendir, her zaman şunu söyleyebilirsin ve söylemelisin: hakikat, bu değildir.

Devam et

Eğer Neosokrates haklıysa, hakikatin “bu değil” olduğunu söylemek, yanında şunu getiriyor: neyi bildiğinizi düşünürseniz düşünün, bununla yetinmeyin. Peki, bunu şimdiye kadar söylediklerimizle nasıl bağdaştırabiliriz?

Biraz önce, olguların yalan olduğu sonucuna varmıştım. Peki bunu şöyle toparlasam: olgular yalandır — ve bu bir olgudur. Bakın şimdi ne oldu: Olgular yalandır, ve bu bir olgudur: eğer “olgular yalandır” önermesi doğruysa, bu önerme bir yalandır; ve eğer bu bir yalansa, olgular yalan değildir. Ama böyleyse, olguların yalan olduğu olgusu bir yalandır, ve böylece olguların yalan olduğunu söylemek bir yalan değildir, demek ki olgular gerçekten de yalandır, ve “olgular yalan değildir” önermesi bir yalandır — ve bu bir olgudur. Bu minval üzerine devam edilebilir.

Bu mütevazı döngüsel paradoksun kendince ilginç yönleri var. Birincisi, onu duyduğumuz ya da söylediğimiz zaman, söylenen şeyin ötesinde bir şeyler oluyor. İkincisi, önceden bir çıkarım olan şey bir süreklilik haline, tek bir olaydan çok bir dizi olayın birbirini izlemesine dönüşüyor. Bir çıkarım ve bir süreklilik arasındaki farklar neler? Bir tenis oyununun sonucunu, Agassi ve Sampras’ın beşinci sette 40-40 berabere olduğu andan ayrıştıran şey ne? Belirsizlik ve hareket; tek kelimeyle, değişim, yani olgular âleminde hiç mi hiç var olmayan olan bir nitelik. Olguların arasında değişimin yeri yok; olgular, mukadderat evrenini, olmuş bitmiş, ununu elemiş ve eleğini duvara asmış olanların evrenini oluşturuyorlar. Değişimin mümkün olduğu evren, olasılığın evreni.

“Bu değildir” sözü, hakikatin belirsiz olasılıkların bir sürekliliği olduğunu düşündürüyor. Hakikat, yalnızca bir sonraki şimdi’de var olabiliyor. Yazı yazarken, bu, okumanın şimdi’sine denk düşüyor. İlk okuyucu, yazarın kendisi olduğu işin, sözünün eri bir yazarın, doğrunun ne olduğunu henüz bilmediği olasılığı, birazdan ne söyleyeceğini henüz bilmediği halin olasılığını yaratması gerekiyor. Francis Bacon, kendi resimlerini “bir kaza başka kazaya yol açıyor” diye betimlemişti. Ornette Coleman, çalacağı bir sonraki notanın ne olduğunu, ancak o notanın saksafonundan çıktığını duyduğu zaman bildiğini söylemişti. En azından bir yazar da bu noktaya incelikle değinmişti: Kraliçe Alis’e elini çabuk tutup ne düşündüğünü söylemesini istediği zaman, Alis “ne söyleyeceğimi görmeden önce ne düşündüğümü nereden bilebilirim?” der.

Eğer yazarları çevirmenler olarak görürsek, çevirmeleri gereken şey zaten bilinen bir şey değil, bilinmeyen ve tahmin edilemeyen bir şeydir. Yazar, Uha’nın ne dediğini henüz duymuş bir Oho’dur. Zavallı Botherby’nin işe başlamaya kalkışacak bile mecali yoktu: bir kültürel devrime ihtiyacı varken o bir olguyu aktarmaya çalışıyordu. Neyse ki, elimizde gerekli yordamlar var, her zaman devrimci olmasalar da. Dil, tümden kendisine ait bir süreklilik yaratıyor; bu süreklilik, dilin sözcüklerin düz anlamlarıyla ilgili unsurlarında değil, döngüsel paradoksta fark ettiğimiz, kelimelerin sıralanışlarının doğurduğu hareket ile ilgili unsurlarında yatıyor tam olarak.

Çeviri ve Oulipo (2)

Eğer gerçek, bir dizi ayrık olay ve fikir değil, değişken bir süreklilikse, ona akla yatkın bir şekilde yetişebilmemiz pek olası değil. Akla yatkın ve dürüst açıklamalar her zaman çok iyi yazılmış el kitaplarını andıracaklar; kullanışlı, hatta kimi zaman hayranlık uyandırıcı, ama hiçbir zaman şeyin kendisi olmayacaklar. Hatta, belki kendileri de bir şey değiller. Sayfanın üzerinde, ancak sahici bir şeyler olduğu zaman hakikat başlıyor.

Hayal gücü kuvvetli yazarlar, makul olmayı ve dürüstlüğü açık açık reddederler. Hayal gücünün, yaratıcılığının gerektirdiği şey budur: uydurmaktadırlar. Şairler ve romancılar düpedüz yalancıdır. Canları istemedikçe işe yarar bir bilgi sunmaya kalkışmazlar. Hemen üç avantajın ortaya çıktığını görebiliriz: birincisi, olguların ölü dünyasına karşı bütün sorumluluklarınızdan kurtulursunuz. İkincisi, okuyucularınız size inanmaya hazırlanır, çünkü yalan söylediğinizi söyleyerek en azından bir kere doğruyu söylemişsinizdir. Üçüncüsü ve en güzeli, öngörülememiş hakikatleri, onları uydurarak keşfedebilirsiniz. Tek mahkûm olduğunuz şey, olasılıklar: ne isterseniz söyleyebilirsiniz.

Bu kadar çok özgürlük sinir bozucu olabilir. Her istediğini söyleyebiliyorsanız, nereden başlayacaksınız? Başladınız bile. Kimse soyut olarak yazma niyetiyle masaya oturmuyor; bir şeyler yazmak için masaya oturuluyor. Demek ki, bir tür yazınsal arzu nesnesi ortaya çıktı, ve siz de onu kovalamak için yola çıktınız. Nesneniz bir anekdot, bir fikir, bir görüm, bir etki, bir iklim, bir duygu, akıllıca bir entrika, biçimsel bir örüntü olabilir -- neyin peşinde olduğunuz önemli değil.

Sonra ne olur? Yaygın olarak uygulandığı haliyle çeviri eylemi, bize yararlı bir analoji sunuyor. Kendi tecrübelerime dayanarak konuşuyorum, ama bunların bana özgü, istisnai bir durum olduğunu sanmıyorum:

Çok basit olarak anlatırsak, çeviri, kaynak dildeki bir metni erek dildeki kopyasına aktarmak anlamına geliyor. Çevirmenler de, okuyucular da, bu işlem tamamlanmadığı zaman neler olduğunu biliyorlar: çevirmenler kaynak metne o kadar saplantıyla bağlanıyorlar ki, ana dillerine geçtikleri zaman, özgün metinden taşınması gereken kısmı değil, çok daha fazlasını yanlarında sürüklüyorlar — başka bir dilin cümle yapısını, sözcük sırasını, hatta kelimelerini getiriyorlar. Ortaya çıkan sonuç, iki dilin arasında bir yerlerde rahatsızca asılı kalıyor; sonucu kaynak dile getirmek için okkalı bir çaba gerekiyor.

Bu tuzaktan nasıl kaçmam gerektiğini öğrendim. Çeviri yaptığım zaman, kaynak metni iyice anlayana kadar kaynak metnin üzerinde çalışıyorum. Sonra, anladığım bir şeyi (ne kadar beceriksizce de olsa) anlatabileceğimi bilerek, ne anladıysam onu söylüyor ve bu kelimeleri kâğıda döküyorum. Kendimi masada oturmuş bir arkadaşımla konuşurken hayal ediyorum ki, kullandığım kelimeler doğal konuşmamda kullandığım kelimeler olsun. Peşinde olduğum şey zarafet değil, doğal, yirminci yüzyıl sonu Amerikan konuşma dili. Proust’un açılış cümlesini çevirirken — Longtemps je me suis couché de bonne heure — belki şöyle yazacağım: Ufakken, anne babamın saat dokuza kadar ayakta kalmama izin vermeleri için yıllar gerekti. (Bu tabii ki aslında yirminci yüzyıl ortasının konuşma dili; ama benim geldiğim yer işte bu zaman, ve ben olsam bunu böyle söylerdim.)

Hâlâ yapılacak iş var, ama müthiş bir avantaj kazandım. Kaynak dilde hapsolmak yerine, ayaklarım sıkı sıkıya kendi sahama basıyor artık. Malzemem, dilde olabilecek herhangi bir şey kadar tanıdık benim için; artık yabancı dildeki metinden uzaklaşmaya çalışmak yerine, beceriksizce ifade ettiğim bu ilk hali, adım adım düzelterek kaynak metnin hedefine ulaştırmaya çalışırken, anadilim olan İngilizcede çalışıyor olacağım. Bütün yapmam gereken, son versiyona ulaşana kadar yazdıklarımı kesip biçmeye, düzeltmeye devam etmek.

Yazarın arzu nesnesini — görüm, durum, her neyse — kaynak metin olarak düşünün. Çevirmen gibi, onun hakkında öğrenebileceği her şeyi öğrenir. Sonra, “kendi sahası”nı seçerken, onu terk eder. Kendi sahası, bir yazı formu olacaktır. Büyük olasılıkla, zaten yazacağı şeyin bir şiir mi, bir roman mı, bir oyun mu olacağını biliyordur. Ama bu bir romansa, nasıl bir roman olacak? Polisiye roman mı, avantür mü, aşk romanı mı, bilim kurgu mu, savaş romanı mı? Eğer bir savaş romanıysa, hangi savaş, hangi tarafın gözünden, hangi ölçekte (epik, kişisel, ikisi birden)? Bir noktada, (diyelim ki, biri kız, biri oğlan iki tane altı yaşında çocuğun üzerine patlayan bir fırtına olan) arzu nesnesini hiç unutmadan, yazarımız kendisini o en baştaki bir yaz günü, iki çocuk ve patlayan fırtınadan ibaret ilk ilhamına yaklaştıran uygun yöntemleri ve malzemeleri toplamış olacak.

Bir örnek bunu biraz daha açık kılabilir. Robert Louis Stevenson, hayatı boyunca çifte kişilik konusuna büyük bir ilgiyle bağlanmıştı. Konuyu en geniş kapsamlı incelediği yapıtı The Master of Ballantrae’ydi, ama konuya yaklaşmanın başka yollarını da denedi. Bir örnekte, kendisine saha olarak 19. yüzyılın ucuz romanlarını (melodramatik ve grotesk unsurlarıyla birlikte) seçti. Stevenson, arzu nesnesinin —çifte kişiliğin— sırrını en çıplak haliyle keşfedebilmek için, bu unsurların ihtiyacı olanları kendisine sunduğunu gördü. Öylesine uygunlardı ki, bu durumu artık çağdaş bir efsane statüsüne ulaşmış olan Doctor Jekyll and Mr. Hyde’ı okurken fark etmeyiz bile.

“Kendi saha”ları bu kadar kolayca ayırt edilemeyen eserleri incelemek de ilginç, ilginç olduğu kadar da zahmetli olacak; Oulipo üzerine düşünmenin vakti geldi.

Eve, Oulipo’ya dönüş

19. yüzyılın ortalarından beri, yazarlar kendi sahalarını esas gelenekler olan kurgu ve şiirin giderek daha dışından seçiyorlar. Firbank, trajik görüşlerini aktarmak için hafif davranış komedilerini kullandı; Kafka mesellere başvurdu; Hofmannsthal ve Calvino, yer yer, peri masallarına; Henry Miller, pornografiye. Bazı yazarlar da kendi sahalarını icat ettiler — şiirde Mallarmé, örneğin; kurguda Joyce ve Raymond Roussel — ve Oulipo’yu özellikle anlamlı bulanlar işte bu yazarların takipçileri ve okurlarıdır.

Bir parantez: Oulipo bir edebi akım değildir. Edebi işler üretmekle ilgilenmez bile. Her şeyden önce, deney ve derinlemesine bilgilenme yoluyla, rastgele ve ağır kısıtlamalar altında yazı yazmanın olanaklarının araştırıldığı bir laboratuardır. Bu olasılıkların kullanılması, Oulipo’cu olsun olmasın, yazarların bireysel sorunudur.

Buna rağmen, birçok Oulipo üyesi, Oulipo prosedürlerini eserlerinde kullandılar. Benim iddiam şu: bu prosedürler onlara kendi sahalarını verdi. Nasıl olabiliyor bu? Nasıl, mahrumiyete dayanan yöntemler, bir yazarın arzu nesnesini kovalamaya çıkacağı rahatlatıcı ve bildik bir araziye dönüşebilir? Yapıtının bölümlerini bir satranç atının tahta üzerindeki hareketlerine göre sıralamaya kalkan insan mazoşistten başka ne olabilir? Ya da bir yapısal dilbilimcinin grafik gösterimlerini bir romanın altyapısı olarak kullanmaya kalkışan biri? Bir öyküde kullanacağı kelime haznesini kısıtlı sayıdaki atasözünün bayat kelimeleriyle sınırlı tutan biri? Ya bir şiirin ithaf edildiği kişinin isminin harflerinden başka harf kullanmayan şair? Ya da, tam tersine, mısralar ilerledikçe bu harfleri tek tek dışarıda bırakan? Tarzan kitaplarındaki maymun lisanının kelime haznesiyle bir şiirsel yapıt kurmaya kalkan? Ne var ki, bunlar Perec, Calvino, Jacques Jouet ve benim yapmayı seçtiğimiz ve kabul edilebilir sonuçlar elde ettiğimiz işlerden bazıları.

Bunları neden yaptık? Bunu ben de kendi kendime sorardım. Perec’in içinde e geçmeyen bir roman yazdığını duyduğum zaman dehşete kapılmıştım; eve dönmekten çok kendini toplama kampına kapatmaya benziyordu bu.

Çocukken, en çok sevdiğimiz şey oyun oynamaktı. Velveleli bir aile yemeğinden ya da bezdirici okul saatlerinden sonra, oyun oynamaya çıkmak hayatı yaşamaya değer kılan şeydi. Kimi zaman öylesine oynardık; ama beni en çok eğlendiren, gerçek oyunlar oynamaktı. Siz hangi oyunları severdiniz bilemem, ama benim sevdiklerim Sancağı Yakalamaca ve Mahkûmun Köşesi idi — sıkı kuralları olan, zor oyunlar. Onları oynadığım zaman, dünya batsa umurumda olmazdı; tek fark ettiğim şey, güneşin batmakta olduğu ve mutluluğumun kısa süre sonra biteceği olurdu. Geçen sonbaharda, Manhattan’da, sekiz yaşında bir kızın defansta oynadığı bir futbol maçını izlemek için duraklamıştım. Kız, uyanık olmanın vücut bulmuş haliydi; gözünü hiç toptan ayırmıyordu, kendi yönüne doğru gelebilecek bir şutu karşılamak için bir yandan bir yana sıçrıyordu. Meşgul olduğu iş, kesinlikle önemsiz, anlamsız bir iş değildi.

Oulipo, yazarlara oynamaları için zor oyunlar verir. Çocuklar bunların çoğunu oynayamayacağına göre, büyükler için oyunlar bunlar; ama, bu oyunlar bizi çocukluğumuzdan bildiğimiz kendi evimize döndürür. Sancağı Yakalamaca gibi, bu oyunların da hiçbir zaman (peki, hemen hemen hiçbir zaman) aklımızdan çıkarmamamız gereken kesin kuralları var; bu kurallara uyma derdi, bizi, makul davranmayı unutacak kadar meşgul etmeye yetiyor. Tabii ki, arzu nesnemiz, yakalanacak o sancak gibi, var olmaya devam ediyor. Olanaksız kurallar sayesinde, kendimizi hiç aklımıza gelmeyecek şeyleri söyler ve yaparken buluyoruz, üstelik bu şeyler de tam tamına hedefimize ulaşmak için gerekli oldukları sonradan ortaya çıkan şeyler oluyor.

İki örnek. Georges Perec’in içinde e harfi geçmeyen romanı, yer yer dramatik, esrarengiz, komik olan, her köşesinde birçok nesnenin sırra kadem bastığı bir dünyayı anlatır. Bu dünyada, tanımlanmayan ve can alıcı bir şey hem eksiktir, hem de onu tehdit eder — e harfinin Fransızca için olduğu kadar elzem, insanın ana dili kadar temel bir şey. Romanın tonunun ağırbaşlı, gamlı olduğunu söylemek mümkün değil, ama bu tuhaf kuralı kabul ederek ve onun semantik sonuçlarını araştırarak, Perec, hayattaki en önemli sancısının, yani kendisini daha önce bir yazar olarak eli kolu bağlı bir hale sokmuş olan yetimlik halinin canlı bir benzerini yaratmayı başarıyor.
Ben de kendi romanlarımdan birinde, Cigarettes’de benzer bir tecrübe yaşadım. “Arzu nesnem” iki orta yaşlı kadın arasındaki güçlü bir arkadaşlığın öyküsünü anlatmaktı. Bütün bildiğim buydu. Soyut durumların önceden belirlenmiş bir düzene göre birbiriyle yer değiştirdiği, karmaşık bir biçimsel yapı kurmuştum. Bu yapı, akla belli hiçbir şeyi getirmiyordu, uzun bir süre bomboş ve sersemletici bir halde kalmıştı. Sonra, sanki boşluktan çıkıp gelmiş gibi görünen durumlar ve karakterlerle dolmaya başladı; bunların çoğu, doğup büyüdüğüm dünyaya aitti. Kurgusal edebiyat yazmaya başladığım andan beri bu dünyayı konu etmeyi istemiş olmama rağmen, bu dünya hakkında yazmayı daha önce hiç başaramamıştım. Bu dünya, benim hiçbir zaman başka yolla bulamayacağım bir şekilde, kendisini hem beklenmedik, hem de kendisine çok yakışan bir kılıkta yeniden keşfetmişti.

Perec ve benim için, sınırlama altında yazı bir kısıtlama değil, bir özgürleşme oldu. Makul olmayan kendi sahalarımız, bizi nihayet eve döndüren yol oldular.

Durmak Bilmeyen Maltız Vakası

Daha önce Francis Bacon’ın kendi resimlerini “bir kaza başka bir kazaya yol açıyor” olarak betimlediğini aktarmıştım. Sabit örüntüleri dayattığı için, Oulipo’cu yaklaşımın sanki bu tür kendi kendini üreten yaklaşımlara ket vuracağını düşünebilirsiniz, ama durum bu değil: pratikte, Oulipo’cu yöntemler, hesapta olmayanın ortaya çıkacağını ve ortaya çıkmaya devam edeceğini garanti ediyorlar. Oulipo, bizi denetim dışında tutuyor. Denetim, genellikle, dilin bize dayattığı ve sahiden de dikatöryel olan örüntülere, sevsek de sevmesek de, makul bir şekilde baş eğmek anlamına geliyor. Dil, kendi doğası gereği, bizi kendi varlığına değil, çıkarımlarına odaklanmaya zorluyor. Bu “doğal” dilin Oulipo’cu yöntemlerle yatağından kaydırılması, dilin de facto otoritesini dengelemeye, ya da en azından ona alternatifler sunmaya yardımcı oluyor. Med-cezir ve rüzgârlar bizi kendilerine ne kadar dert ediyorlarsa, dilin de bizim bireysel ihtiyaçlarımızı o kadar dert ettiğini unutmayın; eğer elimizde yeterli avadanlık yoksa, Kral Knud’un elinden gelen neyse biz de dille o kadar başa çıkabiliriz.

Aranızdan Venedik’e gitmiş olanlar, Vittore Carpaccio’nun Scuola di San Giorgio degli Schiavoni’deki resimlerini biliyor olabilir. Bu Schiavoni’ler Slavlardı, bu resim dizisi de Dalmaçya’nın koruyucu azizi olan Aziz Hieronymus’u konu alıyor. İlginçtir, resimlerin en güzeli olan “Aziz Augustinus’a Görünüş”te Hieronymus görünmüyor, ama nedeni var tabii. Augustinus masasında oturuyor, Hieronymus’un dini bir konu hakkında fikrini soran bir mektubunu okumayı henüz bitirmiş. Cevabı yazmak için kaz tüyünü eline almış ki, çalışma odasını bir ışık dolduruyor ve mucizevî bir ses Hieronymus’un öldüğünü ona haber veriyor.

Tartıştığım konu ile bu sahnenin bağlantısını incelemek eğlenceli olabilir — mesela, Augustinus’un hazırladığı o güzelce temellendirilmiş yanıtının, beklenmedik ve insanı ezip geçen gerçek karşısındaki boşluğunu işaret etmek mümkün. Ama bu yola sapmayalım. Ele alacağımız daha eğlenceli bir konu var:

Odanın tabanının ortasında, azizin masasının solunda, küçük bir Maltız köpeği dimdik oturuyor. Uhrevi ışıkla yıkanmış halde, ama onu hiç kale almadan, tam bir beklenti içinde sahibine bakıyor; bu hareketsiz halinde, benim şu bücür savunma oyuncusunun çevikçe sıçrarken olduğu kadar uyanık. Edebiyat teorisinden ne kadar habersizse, şu anda olmakta olan tarihi olaydan da o kadar habersiz. Bu tutumunu, insan dilindeki “sıradaki?” sorusuyla tercüme edebiliriz. Çocuklar ve Oulipo’cular gibi, muhtemelen canı oyun istiyor, ama ne bundan ne de başka bir şeyden emin olabiliyor. Cevabı öğrenene kadar beklemek zorunda. Sıradaki? Sırada ne var, ondan sonra ne var? Bunun yanıtı, bir zamanlar kendisine başarılı bir hayatın en yüksek hedefinin ne olduğu sorulduğu zaman Marchel Duchamp’ın söylediğine yakın bir şey olacak: “O. Adı olmayan şey neyse, işte o.”

Lans-en-Vercors — Paris, 23 Ekim 1996

Axaxaxas mlö

2006-03-04T00:13:00.001+01:00

Penguin'in birkaç yıl önce tek ciltte topladığı Borges'in tüm öyküleri sayesinde yıllar sonra Borges'lere geri döndüm -- Tlön, Uqbar, Orbis Tertius'da karşılaştığım bir paragraf ağzımı açık bıraktı:

Kitapları da bizim kitaplarımıza benzemez. Anlatı kitaplarında, hayal edilebilecek tüm permütasyonlarıyla, yalnızca tek bir hikaye anlatılır. Felsefi yapıtları ise mutlaka hem tezi hem antitezi, bütün argümanların hem desteklenmesini, hem de çürütülmesini içerir. Kendi reddiyesini içermeyen bir kitap eksik kabul edilir.

Neler yazılıyor, neleri okuyup geçiyoruz.

Mehmed Bahaeddin Toven

2006-02-26T13:04:00.001+01:00

Geçenlerde Deniz ve Koray’ı ziyarete gittiğimizde (kaydı da var: burada, “Arkadaşlar İyidir” başlığı altında), “bak bu tam senlik” diye haber verdiler; Saatli Maarif Takvimi’nde rastlamışlar, dilbilimci Mehmet Baha Toven, imzasını B. Toven diye atabilmek için bu soyadını almış. Mehmet Bach’a Toven? Bachhofen gibi, ama isteyerek alınmış bir ad. Hayır, şaka değildi, böyle bir kişi vardı. Bir kez daha, “ne yapsak önceden yapılmış oluyor” diye içimden geçirdim.

Eve döner dönmez, ahir zaman bilicisi Google’un başına oturdum tabii. Saatli Marif Takvimi’ndeki, 6 Ocak’ta Toven’in ölüm günü ile ilgili not, İnternet’te birkaç sayfaya sirayet etmişti. Bunun dışında, B. Toven’in adı Sir James Jeans’in Gökyüzü: Bugünkü Astronomi adlı kitabının (İstanbul: İkbal Kitabevi, 1939) çevirmeni olarak; Yeni Türkçe Lügat'in (1912, 1924), ve Noktalama: Yazıda Kullanılan İşaretler'in (1946) yazarı olarak geçiyordu.

Baha Toven, askerdi aynı zamanda. Bunu da Türkiye Yazarlar Birliği’inin bir basın açıklamasından öğrendim: “Ülkemizde sözlük hazırlayanlardan ilk akla gelenlere bakıldığında M. N. Özön'ün edebiyat fakültesi mezunu olduğu görülür. Mehmet Ali Ağakay, askerî doktor; Kemal Demiray, eğitim enstitüsü mezunu; Pars Tuğlacı, İngilizce öğretmeni; Mehmet Bahaeddin Toven, emekli binbaşı; Ferit Devellioğlu lise mezunudur.”

Baha Toven, Robert Kolej’de Türkçe öğretmenliği de yapmıştı. Talat Sait Halman, “Journal of American Studies of Turkey”de yayımlanmış bir söyleşisinde , Toven’den övgüyle bahsediyordu: “Türkçe gramer, üslup, şiir ve edebiyat konusunda gerçekten de muhteşem bir hocaydı; bize tarihten gelen bilgelikler ve kâinatın sırları üzerine bir şeyler de öğretmişti. Bundan çok daha önemli olarak, bize düşünsel merakı, vicdan özgürlüğünü, analitik ve eleştirel düşünceyi aşılamıştı”. Ben olsam kâinatın sırlarını daha önemli bulurdum, ama önemli olan bu değil, konu giderek dallanıp budaklanıyordu. “Şaşmacadan şaşmacaya”, Alis’in dediği gibi.

Soyadı kanunundan önceki imzası olan Mehmed Bahaeddin’i takip edince, sabitfikir.com kitapçısında Yeni Türkçe Lügat’in yakın tarihli bir tıpkıbasımına ulaşılabiliyor. Kitabın tanıtım notu şöyle: “Asker, maarifçi, mecmua naşiri, gramerci, lugatçi, müellif, mütercim ve takvimci Mehmed Bahaeddin veya tanındığı imzasıyla B. Toven son devrin dikkate değer meşahir-i meçhulesindendir.”

Bu “meçhul meşhur”u artık biraz daha yakından tanımak gerekiyordu. Bir hafta sonra, Yeni Türkçe Lügat’in 1924 tarihli ikinci basımının Akçağ kitabevi tarafından 1997’de hazırlanmış tıpkıbasımı elimdeydi. Kitabın Ali Birinci imzalı önsözünü burada özetleyeceğim – Baha bey 1881’de, Mora Yenişehir’inde doğmuş, Bursa’da Askeri Rüştiye ve İdadi’de okumuş, mezuniyetinden kısa süre sonra Bursa Askeri İdadisinde “Lisan-ı Osmani muallimliği”ne başlamış ve ömrünün sonuna kadar öğretmenlik mesleğinde kalmış. Görevleri onu Beyrut’a, İstanbul’a ve Yemen’e götürmüş, Yemen’i en son terk eden Osmanlı görevlileri arasında yer almış, 1919’da beş ay boyunca savaş esiri olarak tutuklu kalmış, sonra İstanbul’a dönmüş; Vakit’te, Tanin’de gazetecilik ve yukarıda andığım öğretmenlik yılları başlamış. Baha bey şu anda Ankara’da, Cebeci Asri Mezarlığı’nda.

Ali Birinci, Baha beyin başka eserlerini de anıyor: İspiritizma adını taşıyan “ulûm-u ruhiyyeye aid taharriyat-ı tecrübiye ve intikadiye” mecmuası (1910-1911); Sir William Crooks’un La Force Psychique adlı eserinin çevirisi; yukarıda andığım Gökyüzü; Dönemin önemli başvuru kitapları arasında sayılan Arapça gramer ve okuma kitapları, Türkçe gramer kitapları; hazırlanan fakat bir anlaşmazlık yüzünden toplatılan “B. Toven Takvim 1946”, Türkçe Lügat; yine hazırlanan ama yayımlanamayan İngilizce ve Fransızca sözlükler:

“Asıl mühim ve son büyük eseri ise gece-gündüz tam oniki sene çalışarak bitirebildiği B. Toven Lûgati-Fransızcadan Türkçeye adını taşıyan lûgatidir. Sonunda “Bitti-Fatih, 29.11.1951 gece saat 1.15 Perşembe” kaydı bulunan ve türünde en muhteşem ve en mükemmel bir çalışma olan bu lûgat devrin Fazıl Ahmet Aykaç ve İbrahim Alâettin Gövsa gibi yazarları ve DTC Fakültesi’nden Georges Bonneau ve Bedrettin Tuncel gibi Fransız Dili ve Edebiyatı profesörleri tarafından büyük bir sevinç ve takdirle karşılanmıştır. Baha Bey’in ve O’nun ölümünden sonra da refikası Nimet Hanım’ın (23 Haziran 1907-23 Mart 1989) büyük çırpınışlarına rağmen, bugüne kadar, basılmadan kalmıştır”.

Baha beyin kızının adı da Betin Ediz Toven. Baha beyin Beethoven merakı hakkında hiçbir bilgiye rastlayamadım; onu bu derece özdeşleşmeye iten merakın ne düzeyde olduğunu, neleri dinlediğini, neleri okuduğunu, Beethoven’dan başka hangi müziklerle ilgili olduğu gibi sorulara birazcık olsun cevap bulabilmeyi çok isterdim – bu merakım için Betin Ediz Toven Ünlütürk’ü rahatsız etmeli miyim? Bence hayır: kimi soruların cevapları, eğer insanların özel hayatlarına burnunuzu sokmayı gerektirecekse, merak olarak kalmalı. Baha bey Beethoven merakını paylaşmış, yazmış olsaydı, kamusal alanda kendi ve kızının adlarından başka izler de kalırdı, belki günün birinde karşıma çıkarlar.

Ali Birinci, Dil Encümeni azası olup dilde özleşmeye karşı olan Baha bey hakkında, ölümünden sonra Türk Dil Kurumu dergisinde tek satırlık bir yazı çıkmamasının büyük bir vefasızlık ve talihsizlik olduğunu anarak önsözünü bitiriyor.

(Amatörce yaptığım çevriyazıda beceriksizlik, dikkatsizlik varsa affınıza sığınarak), Yeni Türkçe Lügat’e Mehmed Baha’nın yazdığı önsözü buraya aktarırken, birçok açıdan bana alabildiğine uzak, birçok açıdan tuhaf bir ruh birliği hissettiğim bu insanın sözlerinin biraz daha dolaşıma çıkmasını, biraz daha yaygınlaşmasını sağlamak istiyorum – hazırladığı sözlük bugün burada okunuyor, bıraktığı izlerden hâlâ birileri yararlanıyor, bilinsin.

Mukaddime

Türkçede mükemmel bir lügate olan ihtiyacımız o derece aşikârdır ki artık bunu hissetmeyen okuryazar hemen hiçbir fert yok gibidir. Senelerden beri hepimiz bu eserin zuhuruna muntazırız. Herhalde bir gün – ama bakalım hangi gün! – bu beklediğimiz eser meydana çıkacak, bizim de elimize bütün arzularımızı tatmin edecek mükemmel bir lügat kitabı elbette geçecektir.

Lakin biz bu intizar devresini yaşarken ötede ilim ve fen durmuyor, nura ve hakikate doğru muttasıl koşuyor. Bu koşulan medeniyet yollarında ise bir düziye yeni ihtiyaçlar, yeni fikirler doğuyor, bunları ifade eden yepyeni kelimeler ortaya çıkıyor, ve su kara hudut, milliyet nedir bilmeyen bu yeni şeyler döne dolaşa bilatekellüf garptan ayağımıza kadar geliyor, ister istemez dilimize giriyor; hatta, maalesef, bize hiç lüzumu olmayanlarına da yol açıyor. Böylelikle hemen her gün gazete ve kitaplarda önümüze çıkan ve henüz hiçbir Türkçe lügate girmemiş olan bu kelimelerin adedi bugün aşağı yukarı iki üç bini buluyor.

İşte on iki sene evvel basılan bu kitabı adeta yeniden yazarcasına birçok yeni kelimeler, misaller ve mecaz tabirlerle tevsî ederek ve hacmini de bir hayli büyülterek tekrar neşretmekten maksadımız bittabi hepimizin beklediğimiz o muazzam eseri meydana getirmek değil ancak dillerimizde dolaşan şu yeni kelimeleri hem bir yere kaydetmek, hem lisanımızda bulunan yerli yabancı bütün kelimâtı ihtiva eden bir az işe yarar bir kitapcağıza vücut vermek ve gittikçe sadeleşerek güzelleşen Türkçemize de bu suretle olsun pek naçiz bir hıdmet görmekten ibarettir.

M. Bahâ

UL.AN: Ulipo Anı

2006-02-19T14:09:00.001+01:00

Jacques Roubaud, "Perec'çi Oulipo" başlıklı denemesinde, "Oulipo Anı / Moment Oulipien" kavramını ortaya atıp bu kavram için "M.OUL" (evet, ama yanında patates yok) kısaltmasını sunduktan sonra bir örnek veriyor:

Bir gün Georges Perec, bize üzerinde çalışmakta olduğu eserinden bir parça okudu. Biz de dinledik, dinlerken gerek kaşlarımızın oynaması, gerek başlarımızın sallanması ile kullandığı sınırlamanın ne olduğunu anlamaya çalışırken içinde bulunduğumuz kesif konstrantasyonun varlığından emin olmasını sağlamaya, kesintisiz dikkatimizi ona verdiğimizi göstermeye çalışıyorduk.

-- Ee? dedi.

-- (sessizlik).

-- Ee? dedi tekrar. Çok basit aslında.

İzninizle, bu noktada bay X, bay Y ve bay Z tarafından ortaya atılan kimi hipotezleri sizinle paylaşmayarak onlara bir nebze insaf etmeye çalışacağım.

Mağlubiyeti sessizce kabullendik.

La Disparition'un başını okumuştu.

Ufak Bir Çeviri

2006-02-13T22:17:00.001+01:00

Sergey Prokofiyef'in "Üç Turunçlara Sevda" operasının açılışı:

Prolog

Perde kapalı. Geniş bir perde önü bölgesinin iki yanında, balkonları ve parmaklıklı korkulukları olan kuleler var.

(Trajikler, başları eğik, ellerindeki şemsiyeleri hiddetle sallayarak, sağdan koşarak sahneye girerler)

Trajikler
Trajedi! Trajedi!
Yüce trajedi!
Dünya meselelerine
Felsefî bir hal çaresi!

(Komikler perde önüne soldan doluşurlar ve ellerindeki kırbaçları sallarlar.)

Komikler
Komedi! Komedi!
Ferahlatan kahkaha,
Sağaltan kahkaha!

Trajikler
Felaket! Cinayet!
Anaların ağlaması!
(Komikler’in üzerine yürürler)
Kahkaha yetti artık!

Komikler
Asıl trajedi yetti!

Trajikler
(Şemsiyelerini savurarak Komikler’i sola doğru püskürtürler)
Derinlik isteriz!

Komikler (soldan sahne yanına doğru çekilirken)
Matraklık isteriz!

Trajikler
Yüzeysel soytarılar!

(Lirikler ellerinde yeşil dallarla sağdan girerler. Sahne önünün ortasında kimseye sataşmadan dururlar)

Lirikler
Drama, lirik drama!
Romantik aşk!

Komikler
Sadistler! Katiller!

Trajikler
Dangalaklar! Trajedi isteriz!

(Boşkafalar, ellerinde bastonlarla sağdan girerek Lirikler’in üzerine saldırırlar)

Boşkafalar
Fars! Fars!
Kafa yormayan eğlence!
Lastikli dilimiz her yere çekilsin,
Kostümlerin ışıltısından nefesimiz kesilsin!

(Lirikler’i dağıttıktan sonra Trajikler’e girişirler)
Alın melankolinizi defolun gidin,
İnce düşüncenizi de alın, istemeyiz!
Biz düşünmek istemeyiz, gülmek isteriz!
Fars isteriz! Fars isteriz!

Lirikler
Çiçekler! Mehtap!
Yumuşak bûseler!
Aşkın efsûnu!
Meltem gibi, rüya gibi lirizm!

Komikler
Yuh! Yuh! Yuh! Yuh!
Bize şöyle sağlam bir kahkaha verin,
Bize zekice diyalog ve entrika verin!
Komedi! Komedi!
Verin, verin, verin, verin,
Komedi verin!

Trajikler
Amansız ve aşkın bir şeyler!
(Boşkafalara saldırırlar)

Cahiller! Eçheller!
Aylaklar! Akıl Fukaraları!
Parazitler! Parazitler! Parazitler!
Trajedi, trajedi isteriz!

(On adet Eksantrik sahne önüne perdenin ortasından çıkarak doluşur ve tartışan grupları dev gibi küreklerle dürtükleyerek dağıtır)

Eksantrikler
Susun! Susun!

Trajikler
Trajedi!

Boşkafalar
Fars!

Eksantrikler
Boşaaalt!

Komikler
Komedi!

Eksantrikler
Yürüyün salona!

Lirikler
Aşk!

Eksantrikler
Galeriye çıkın!

(Tartışan grupları kürekleriyle dürterler)
Baylar bayanlar,
Gelmiş geçmiş en şahane,
Görülmemiş, eşi menendi olmayan,
Büyük fedakârlıklarla!
İşte karşınızda:
Üç Turunçlara Sevda!
Üç Turunçlara Sevda!
(Diğerlerini dağıttıktan sonra kulelere tırmanırlar)
Dinleyin! İzleyin!
İzleyin! Dinleyin

(Kulelerden aşağıya seslenirler)
Perde!
Perde kalksın!

(Perde ortadan yavaşça açılır, bir haberci ve bir borazancı aradan geçer. Borazancı bir bas trombon çalmaktadır)

Haberci
Sinek papazının durumu fena,
Çünkü sinek bacağı,
Biricik oğlu ve mirasçısı,
Kronik hipokondriye yakalandı.

Eksantrikler
Başlıyor! Başlıyor!
Başlıyor! Başlıyor!

*****

Ayrıca, meraklısı için iki not: Behçet Necatigil, Şiirler 1938-1958, s.127 ve Radyo Oyunları s.249

In Memoriam Robert Moog

2005-08-27T09:00:00.001+02:00

Bob Moog, hayatıma adım adım girdi: önce Wendy Carlos'un "Switched On Bach" albümleri tekrar yayımlandığı sırada, modası geçmiş sentetik seslerle Bach çalınmasını ciddiye alıp almamak arasında uzun süre kararsız kaldıktan sonra ilk albümün açılışındaki --yıllardır yakamı bırakmayan birkaç Bach eserinden biri olan, bu konuya döneceğim-- BWV 29'un Sinfonia'sını müzikal olarak da çok güzel bularak dinlemeye başlamıştım; müziğin kendisinden zevk almanın yanında (ayrıca, sentetik seslerle kontrpuan dinlemenin müziği daha iyi anlamaya yardım eden bir yönü de var), Carlos'un emekleyen teknolojiyle böylesine uğraşmış olması, yeni olanı keşfetmenin, denemenin heyecanı ile yaptığı işler karşısında hayranlık duymuştum. Sonradan, merakım Carlos'un "sattığı" dava arkadaşlarına, elektronik müziğin ilk yıllarında yapılan işlere yürüdü: Stockhausen'in Kontakte'sine ya da Varese'in eserlerine ulaşılıyordu ama, bu dönemde ortaya konan belli başlı eserlerin çoğuna erişmek için arkeolojik araştırmalar yapmak gerekiyordu: kimi temel kitaplara ancak İnternet üzerinden iş yapan sahaflardan, müziklerin kendisine ise uçuk kaçık kimi koleksiyoncuların mp3 arşivlerinden, kısıtlı sayıda CD yayımlayan bazı cengaver şirketlerin CD'lerinden, ya da çok eski plaklardan ulaşabiliyorsunuz -- Gesang der Jünglinge, Omaggio A Joyce, Preludes For Magnetic Tape ve Musiques Noires azmedince bulunuyor, meraklısı bana başvurabilir.

Kendi evlerinde iş görür düzeyde amatör ses kaydı olanaklarına ancak bilgisayar teknolojisi sayesinde ulaşabilmiş olan benim gibi bahtsızlar, bütün bu analog ses sentezi dünyasını, günümüzdeki dijital taklitlerinden öğreniyor tabii; bilgisayar üzerinde bir analog sentezleyiciyi taklit eden bir programla oynadıktan sonra o ADSR zarflarının, osilatörlerin, beyaz ve pembe gürültü üreteçlerinin mantığını, nasıl sesler çıkarttığını anlıyor. Benim kafamda tarihsel bağlantıları yerine oturtan ise, 2005 tarihli bir belgesel oldu: Hans Fjellestad imzalı, "Moog" adlı film, Robert Moog'u ve müziğe katkısını somutlaştırıyor. Filmi izlerken, bazı temel bilgileri şaşkınlıkla öğrendim: sanki ezelden beri bu işin abc'siymiş gibi düşündüğümüz ADSR terminolojisinin bile bu dönemde keşfedildiğini örneğin; Moog, Columbia-Princeton stüdyosu bestecilerinin kendisine bu spesifikasyonu vermelerini anlatıyordu -- ADSR'yi keşfeden de Vladimir Ussachevsky imiş. Rotterdam Film Festivali'nin ancak hastalar gelip seyretsin diye cumartesi sabahı 10'a konmuş ses / müzik temalı bölümünde, 50-60 meraklının seyredip sonra da oylarıyla "halk ödülü"nde dereceye soktuğu bu film, Moog'u benim için bir klavye markası olmaktan çıkartıp uzaktan sevdiğim bir aile üyesine dönüştürdü (adamın adının "Muug" diye değil de yazıldığı gibi okunduğunu öğrenmekle kalmamış, pop müzik dünyasına "marka" olarak katkısının Leo Fender ya da Les Paul'dan pek bir eksiği olmayan bu utangaç adamın, bahçesinde yetiştirdiği fesleğenler ve domateslerden büyük bir gururla bahsetmesini de çok sevmiştim).

Moogfest 2005'i, şans eseri izleyebildik ve Robert Moog'un hasta olduğunu orada duyduk. Ölüm haberi geldiğinde, yine biraz daha eksildik -- haydi Moog'un anısına ister içinde Theremin kullanılan herhangi bir müziği, ya da ister Wendy Carlos, ister Stockhausen, ister ELP, ister Herbie Hancock'un "Headhunters"ı, ister Depeche Mode, ister Stereolab, sentetik sesleri esas alan müziklerden en sevdiğiniz hangisiyse onu dinleyin.

Robert Moog ile bir söyleşi.

Amsterdam İçin Üç Klişe, Bir Kuş

2005-04-29T15:55:00.006+02:00

Hollandalıların, Hollanda kültüründen bahsederken ilk andıkları noktalardan biri, bu kültürün insanların üzerine yaptığı “göze batmamak” baskısı. Gösteriş, zenginliği, başarıyı göstermek hoş şeyler değil bu ülkede, başarıyla övünmek de öyle; Hollanda kültürünün Doğu Akdeniz - Yakın Doğu kültürleriyle arasındaki en büyük farklardan biri bu. Bunun insanı boğan bir tarafı yok mu, var: dünyaca ünlü Hollandalıların genellikle bu ülkeden dışarıya göçmüş, ya da en önemli eserlerinin yurtdışında vermiş oldukları da bilinir. Bu baskının gündelik hayattaki yansımalardan biri, insanların genellikle birbirlerine benzer şekilde giyinmesi (bir gazete yazısında, Hint asıllı bir televizyoncunun üzerlerinde “göze batmamak” baskısını muhtemelen daha da ağırlıklı olarak hisseden soydaşlarının, Hindistan’da alışık oldukları rengârenk giysileri bırakıp nasıl siyah ve kahverengi tonlarına talim ettiklerinden bahsediyordu diye hatırlıyorum).

İşin bir de karşı tarafı var: Hollanda’nın kendisini yeniliğe, çağdaş sanata, yeni teknolojiye açık bir ülke olarak sunduğu da bilinir, üstelik bunda gerçek payı da az değil: De Stijl, Mondriaan, Koolhaas, Berlage; teknolojide Phillips bu ülkeden çıkmış, dünya üzerindeki en başarılı çağdaş sanat topluluklarından biri olan Asko Ensemble ve Schönberg Ensemble da Hollanda’da faaliyet gösteriyor. Gündelik hayata da oldukça görünür bir şekilde yansıyor bu yenilikçi eğilim: yeni yapılan binaların görünüşünde, bütün Hollanda şehirlerinin pazaryerlerinin ortak yüzünü saptayan süpermarket, banka, parfümeri, giyim kuşam şirketi zincirlerinin “kurumsal kültür” tercihlerindeki tasarım, font seçimi, renk kaygılarıyla; en yeni tasarımlı arabaların sokaklarda hızla görünmesinde bu yenilik merakı kendini belli ediyor. Demek ki, bu ülkenin “ruhunu” belirleyen temel çelişkilerden biri, gelenekçilik ile yenilikçiliğin bu tuhaf, kimi zaman rahatsız, kimi zamansa kendine göre oldukça keyifli olan birlikteliği.

Göze batmama baskısının insanların birbirine benzer şekilde giyinmesi olduğunu söylemiştim; başka bir yansıması ise, özel araçların ezici bir çoğunlukla koyu renkte olması. Fotoğrafın sol yanı boyunca işte bu (göze batmayacak şekilde) koyu renkli (ama zenginlik / yenilikçilik eğilimine uygun şekilde) oldukça yeni modelli arabaları sıralanmış olarak görebiliyoruz.

II.

Hollanda’nın bataklıkları kanallar açarak kurutarak kazanılmış bir ülke olduğu bilinir, epey edebiyat da yapılır bu konuda. Bu durumun sonuçlarından biri, özellikle şehirlerde çok ufak bir alana şehir nüfusunu sığdırmak zorunluluğu olmuş; Hollanda’nın şehirleşmiş alanları, dünyanın en yüksek nüfus yoğunluğuna sahip bölgeler arasında sayılıyor. Hollanda şehirlerinde binalar dar arsaların üzerinde yükselmek zorunda kalmış. Zühtü Pekmez’in de gerek pratik, gerek teorik düzeyde onaylayabileceği basit bir tanjant hesabı bu durumun sonuçları arasında çok dik merdivenler, çok dar kapı ve koridorlar ve bunların sonucu olarak kimi koltukların bu binalara çıkarılmasında karşılaşılabilen potansiyel zorlukların sayılabileceğini gösteriyor.

İnsanların zor sığdığı bu şehirler tasarlanırken, otomobiller hiç hesaba katılmamıştı tabii. Bugün ise otomobilli hayatın ve Amsterdam’ın bir kültürel / ticari merkez olarak öne çıkma çabalarının baskıları ile, Amsterdam şehir merkezini 1800’lerdeki planı ve estetiği içinde koruma çabalarının çatışması, şehir ve otomobiller arasında bitmeyen bir kavgaya yol açıyor. Amsterdam belediyesi, kısaca “eğer ziyaretçiyseniz otomobilinizi şehir dışına park edip metro ve tramvay kullanın; eğer şehirde yaşıyorsanız lütfen otomobilinizi satın” ilkesiyle hareket ediyor; otomobille şehre girmeye kalkan bahtsız ziyaretçi, tek yönlü yollar labirentinde, üstüne saldıran taksiciler, tramvaylar ve bisikletliler arasında anasından emdiği süt burnundan gelmiş olarak arabasını bir yere park etmeyi başardığında, anasının nikâhı düzeyindeki park ücretleriyle karşılaşarak teslim bayrağını çekiyor.

Burada yaşayanların ise, teorik olarak bir park yeri iznine hakları var; bunun için belediyeye başvurup beş yıla kadar uzayabilen bir süre beklemeleri gerekiyor. Bu kadar değerli ve özel olarak park yeri satanlar için böylesi ranta yol açan (özel olarak satın alınan bir park yerinin fiyatı bir apartman dairesinin dörtte birine yaklaşıyor) bu iznin dağıtılmasındaki yolsuzlukların ayyuka çıktığı, sahte izin ticaretinin döndüğü fark edildi geçen yıl ve bazı önlemler alındı: artık izin kartlarında hologramlar var. İşte fotoğrafın solunda, bize en yakında park etmiş arabanın arka camında gördüğümüz yeşil kare, Amsterdam’lı sürücünün “kutsal kâse”si olan park izni.

III.

Demek ki, sokağa park etmek oldukça kurallı bu memlekette; tam olarak nereye park edileceği, fotoğrafta da gördüğünüz değişik renkli kaldırım taşlarıyla ve sokağa parkın ücretli olduğunu belirten levhalarla işaretlenmiş. Bu kurallara uymayanlar için (çoğunlukla kurbanlar Alman turistlerden çıkıyor) yerel belediye adaleti, arabanın tekerleğinde büyük bir sarı kelepçe ve okkalı bir para cezası olarak kısa süre içinde tecelli ediyor. Kaldırıma park etmeyi fiziksel olarak engelleyen yılmaz bekçiler ise, yaklaşık bir metre uzunluğunda bir takım metal direkler; bunlara “Amsterdammetje”, yani “küçük Amsterdam’lı” deniyor. Bütün şehirde binlercesini görebildiğiniz bu direkler, şehrin genel görünümünün önemli bir parçası, renkleri de şehrin koyu kırmızı ve kahverengi tuğla ağırlıklı renk şemasına uyuyor. Amsterdam’lılar, çoğu zaman ayaklarına dolaşsa, muhtelif araçlarla çarpıp hasar görseler ve hasara yol açsalar da de seviyorlar bu adamcıkları; örneğin bir dönem karşı komşum bunlardan bir tanesini her nasılsa ele geçirmiş ve balkonunda yarattığı cangıl ortamının içine eklemişti — binlerce Amsterdammetje arasından bulup evine getirdiği o biricik Amsterdammetje’yi Küçük Prens’in gülünü sevdiği gibi seviyordu herhalde.

Neresinden bakılsa bir polisiye önlem aracı olan bu nesneler, şekil itibarıyla da nasıl bakarsak bakalım çüke benziyor tabii. Amsterdam belediye armasının üç tane yan yatmış haç olmasının mutlaka çok derin tarihsel, sosyolojik, politik ve dinî nedenleri var, fakat yine neresinden baksak bu arma da “X X X” biçiminde. Evet, sütunların ucundaki şey aslında bir taç, malum memlekette monarşi var. Ama ne yaparsınız ki, üzerinde “XXX” olan bu müstehcen görüntülü sütuncuklar, şehrin meşhur olduğu seks ticareti ve Avrupa’nın eşcinsel başkenti olma özelliklerini kullanan turistik kartpostallarda da tahmin edeceğiniz ve belki de edemeyeceğiniz pozisyonlarda sık sık kullanılıyor. (Tristram Shandy beni andı, “Red Light District” diye dünyaya pazarlanan bölgenin Hollandaca adının “De Wallen”, yani “şehir surlarının içi” olduğunu göre, bunun etimolojik olarak doğru Türkçe çevirisinin “Tahtakale” olduğunu, fakat Müslüman İstanbul’un liman fuhşunu gâvur Galata ve Pera’ya attığı için bizde Tahtakale’nin fuhuş sektörü ile değil tarihsel küçük üretim ve ticaretle ilişkilendirildiğini bu vesileyle anmak isterim.) Amsterdammetje’ler kendi başlarına bu ülkenin kurallara bağlılık ve her şeyi prosedüre bağlamaya dayalı o meşhur germanik kuralcılık ile, insanların mümkün mertebe (vergilerini verdikleri ve etraflarını rahatsız etmedikleri sürece) ne istiyorlarsa onu yapmalarını sağlamaya çalışan meşhur özgürlükçülüklerinin, kuralcılık ile liberalizm arasındaki ilginç dengenin iki yönünü de temsil ediyorlar demek ki.

İşte fotoğrafın sağ yanında, askeri nizamda dizilmiş Amsterdammetje’leri görebiliyoruz. Fotoğrafın sol yanında, yakın plan arabanın hemen önünde ise çok değerli (birisi biraz yıpranmış) üç Amsterdammetje bizleri yakından selamlamıştı zaten.

IV.

Amsterdam topraklarının bataklıktan kazanıldığı malum. İnsanlar gelip bu bataklığa şehir kurmuş olsalar da, bataklığın önceki sakinleri olan su kuşları da bölgeyi terk etmemişler; şehrin içindeki büyük parklarda, malum şehir kuşlarının (güvercin, kumru, serçe, sığırcık, karatavuk, saksağan, ördek, martı, kuğu) dışında büyük su kuşlarına da rastlanabiliyor. Kimi kuşlar da şaşırıp aslında beklenmeyecekleri mekânlarda gezmeye başlıyorlar; örneğin şehrin işlek bir kavşağında ortaya çıkan mutsuz görünüşlü horozlar uzun süre beni epey şaşırtmışlardı, sonradan gazetede, aslında oradaki bir parkta yaşayan bir tavuk sürüsüne ait oldukları halde, sürüdeki popüler horozlarca sürüden (ve onların bölgesi olan parktan) kovuldukları için hayatlarını o kavşakta sürdürmeye başladıklarını okudum. Bugünlerdeyse sık yürüdüğüm bir güzergâhta karşıma çıkan bir gri balıkçıl var. Türünden beklenmeyecek bir mekânı, bir kanalın yanındaki belli bir park yerine park etmiş otomobilin üzerini ev olarak seçmiş; otomobile değil, o park yerine bağlı yaşıyor, hangi otomobil oraya park ederse üzerine konuyor. Benim gibi meraklılardan rahatsız olunca hemen yandaki köprünün kanalın içindeki ayaklarından birine konuveriyor. İlk başta benden epey çekiniyordu, artık alışmaya mı başladı bilmiyorum, son rastlaşmamızda epey yaklaşmama izin verdi; komik gövdesi, ağır hareketleri, boynundaki süs tüyleri ile gerçekten insanın gününe renk katabilen bu güzel hayvanı biraz önce görmüştünüz aslında; bizim fotoğrafın tam orta yerindeki gri yuvarlak, işte bu gri balıkçılın gövdesiydi.

Bartleby ve Şürekâsı

2005-04-27T22:00:00.001+02:00

Meraklısı bilir, "neden yazıyorsunuz?" sorusu ve buna verilen cevaplar meşhurdur. Bana sorarsanız, yazmakla, hele başkalarının okuması, şu ya da bu ölçüde kalıcı olması için yazmakla uğraşan herkesin bu soruyla boğuşması gerekiyor -- öte yandan, muhtemelen yıllarca yazmış, üstelik başarılı, önemli yazar olmuş ama bu soruyla kendi içinde dürüstçe hiç çarpışmamış birçok yazar da vardır mutlaka. Kendilerince haklıdırlar da hiç şüphesiz; zaten, bunlar hani şu her konuda, her zaman yerden göğe kadar haklı olan türün üyeleri arasındadır büyük olasılıkla.

Bu soruyla boğuşmak gerekiyorsa cevaptan emin olmamak da gerekiyor, yazma nedenlerini, motivasyonunu hep sınamak gerekiyor demek ki: kimi çok güçlü yazarların yazmak ve yazmamak, açığa çıkarmak ve çıkarmamak arasındaki bıçak sırtında sallananlar arasında olduğunu biliyoruz-- Kafka ve Pessoa örnekleri hep anılır. Dişe dokunur bir iş çıkartmak için insanın her şeyden önce kendi yaptıklarına en sert, en içeriden ve en acımasız şüpheyle yaklaşması gerekiyor, dişe dokunur her işin de yazmakla yazmamak arasındaki o sırat köprüsünden geçmiş olması gerekiyor bence -- has, sahici, yakıcı olan ne varsa işte bu denge noktasında, yazma ile yazmamanın buluştuğu kıyıda var.

Bıçak sırtının "yazma" tarafına düşenler (yazılıp yayımlananlar, yazılıp yok edilmeyenler, saklanıp bulunanlar, yazarın isteğinin aksine yayımlananlar...) başkalarına ulaşıyor, başkalarının geçmişinin, mirasının bir parçası olarak sahipleniliyor, edebiyatın görünen yüzüne katkıda bulunuyorlar. Diğerleri (yazabilecekken yazmayanlar, yazmaya niyetliyken hep erteleyenler, yazarken yazmayı bırakanlar, yazıp yazdıklarının okunmasını olanaksız kılanlar) ise fazla iz bırakmıyor. Eğer bir noktada kendilerini tanıtıp çekildilerse onları az yazmış ya da yazmayı bırakmış bir yazar olarak tanıyor ve hatırlıyoruz; >unutulan, silinen kimi yazarlar polisiye unsurlar ve rastlantıların bir araya geldiği olaylar zinciri sonucunda tekrar hatırlanıyor; ama bu yazarların büyük çoğunluğundan hiçbir iz kalmıyor. Oysa bu yazarların da aynı sancıyı, dişe dokunur bir eser vermek için her an kendilerinden şüphede olmanın sancısını çektiklerini, ama yazanlardan farklı olarak sırat köprüsünün suskunluk tarafına düştüklerini hatırlamak gerek; belki de böyle dertleri hiç mi hiç olmadan yazmayı uğraş edinmiş yazarların çoğunluğu temsil ettiği bir dünyaya, birçok yazardan çok daha fazla katkısı olabilecekken olmamış bir "neredeyse yazar" kavminden söz ediyoruz demek ki.

Bu duruma bakıp yazılabilecek iyi bir kitabın yazılmamış olmasında bir israf gören "riyakâr okur", edebiyat meraklısı mı haklıdır, kısa ömrünü yazmaktan başka bir şeyle uğraşmakla geçirmeyi seçmiş o "neredeyse-yazar" mı? Yanıtlamanın olanaksız olduğu bir soru bence bu.Bu soru üzerine oyalanmaktansa, paradoksu kendi üzerine çevirerek paradokstan intikam almak da olası: söz ile suskunluk arasında dengesini arayan bir yazarın, bir nedenle yazmamayı seçmiş ya da yazamamış yazarlar üzerine bir kitap yazmayı seçmesi de mümkün tabii.İspanyolcada 2002'de yayımlanmış, geçtiğimiz iki yıl içinde Fransızca ve İngilizceye çevrilmiş ufak tefek bir kitap,Enrique Villa-Matas'ın"Bartleby y compania”sı işte bu işi yapmış -- Türkçeye de "Bartleby ve Şürekâsı" diye çevrileceğini umuyordum, gerçekten de bu adla geçenlerde yayımlandı. Kitap seksenaltı dipnottan oluşuyor; her dipnot, yazarın deyimiyle “reddedişin yazarı” olmuş yazarların nasıl bu redde vardıklarını anlatıyor, bu kurgu roman ile deneme arasındaki altın denge arayışının sağlam bir örneğini oluşturmuş. Onuncu sayfaya gelmeden Robert Walser, Musil, Kafka, Pierre Menard ve Bouvard ile Pechuchet’den bahseden bu kitap, bu konudan bekleyeceğiniz her şeyi sunuyor bence; kitabın içeriği ve yapısı, bir “edebiyat kavmi”nin varlığına, benzer mizaçları, merakları, sancıları paylaşan insanların birbirini bulduğuna bir kez daha ikna etti. Böyle bir kitabın Prix Medicis, The Economist’de tanıtım yazısı, bizde Doğan Kitapçılık gibi çoksatar mekanizmalarına katılmış olmasını da biraz tuhaf buldum açıkçası – ne diyeyim, tüccar dediğin arada sırada yanılmalı tabii. Yanılmak iyidir.

Jacques Tati için bir parantez

2004-06-16T21:30:00.002+02:00

Bir başyapıt ortaya koymak için sizce “hakkaniyetli” bedel nedir? Jacques Tati, Playtime‘ı bitirebilmek için bütün kişisel servetini, bütün filmlerinin haklarını, oturduğu evi yitirmiş. Filmler, neredeyse boş selüloid fiyatına satılmış; açık arttırma ilanı burada. Sonraki çalışmaları da bir yandan bozulan sağlığıyla, bir yandan olmayan finansman kaynaklarıyla boğuşarak tamamlanmış.

David Bellos’u Yaşam Kullanma Kılavuzu‘nun yetkin İngilizce çevirisi ve eş derecede güçlü bir Georges Perec biyografisiyle tanırdım, meğerse “alnından öpülesi Fransızlar"ın biyografisini yazmak gibi bir alışkanlığı varmış galiba. Bellos imzalı, 1999 tarihli Jacques Tati biyografisinde olağanüstü bir sahne var: Tati, son filmi Parade için alıcı ve dağıtıcılarla bir akşam yemeğinde, Londra’da. 1950′den beri kravat dediğimiz aksesuarla selamı sabahı kesmiş olan, ayrıca, lüks restoranların adab-ı muaşeret kurallarıyla dalga geçmeyi pek seven Tati, filmi uğruna bu iki unsura birden maruz kaldığı bu ortamda kendisine tatması için sunulan şaraptan bir yudum alıyor, sonra:

“(Tati’nin) yüzü morarmaya başladı, sandalyesinde rahatsız bir biçimde kıpırdadı, kendi boğazını tuttu, ayağa kalkmak ister gibi göründü, kaskatı kesilmiş gibi yaptı, sandalyesini devirdi ve boylu boyunca, sırtüstü, yere düşüverdi. Felaket! Şarap o kadar kötü müydü? Yoksa yine bir kalp krizi mi geçiriyordu? Restoran müdürü ambulans çağırmak için koşarken Tati yüzünde büyük bir sırıtmayla ayağa kalktı. Tati ateşle oynadığını biliyordu herhalde; o günlerde gerçekten de her an düşüp ölebilecek haldeydi.”

Ah, o ölümle göz göze dururken bildiklerini okumaya devam eden karakterler: meraklısı bilir, Doğu-Batı Divanı ile Ağırlaştırıcı Sebepler Divanı onlarla dolup taşıyor.

Giuseppe Penone'nin ağaçları

2004-06-14T21:30:00.002+02:00

Giuseppe Penone, eserlerinde “doğa ile bir olma"nın yollarını arayan bir sanatçı; bugünlerde Pompidou’da bir retrospektifi var. “Cèdre de Versailles"ı özellikle çarpıcı buldum; bir ağaç gövdesinin dış yüzeyindeki düğümler, ağacın zamanında ilk dallarını yaptığı noktaları belirliyor, meğer gövdenin içinde de o dallar ayrı bir doku olarak durmaya devam edermiş; Penone, bu parçaları kütüğü yontarak açığa çıkartmış.
Pompidou’nun tanıtıcı animasyonu burada.

Etimoloji Karıştırmaları Şubesi Yayınları - 1: Swing, Groove, Funk

2004-06-08T23:59:00.002+02:00

Swing, özellikle 1935–45 arasında yaygınlaşmış, kalabalık caz orkestralarıyla çalınan, ufak motiflerin tekrarı (“riff”ler) ve daha uzun melodilerin bunların etrafına örülmesine dayanan; ölçülerde birinci ve üçüncü zamanın değil de ikinci ve dördüncü zamanın vurgulandığı, dinleyicide ayağıyla eşlik etme isteği uyandıran bir dans ritmini kullandıkları müzik türünün adı. Terimin bu anlamıyla ilk defa Duke Ellington’un “It Don’t Mean A Thing (If It Ain’t Got That Swing)” adlı parçasıyla, 1929’da dolaşıma çıktığı düşünülüyor. Swing, cazda melodilerin “ayağını sürçen” bir vezinle çalınmasının adı aynı zamanda — örneğin bir caz notasında birbirine eşit iki adet sekizlik nota olarak yazılan notaların birincisinin daha uzun, ikincisinin daha kısa çalınacağı ve bu aksamanın tam bir ölçüsü olmadığı (kısa nota onaltılık ile üçleme arasında bir yerlerde salınıyor), belli bir esnekliğe dayandığı, genel bir önkabul; çoğu zaman notalarda bu beklentinin yazılmasına bile gerek duyulmuyor.

Groove, daha genel bir kavram, “duende” gibi, müzisyenlerin taptığı cinlerden biri sanki; bir müzik topluluğunda, özellikle ritim enstrüman çalanların sıkı, akıcı bir dans ritmini tutturabilmiş olmasına bu ad veriliyor. Örneğin rahmetli Jeff Porcaro, başarılı groove davulcusu denince ilk akla gelen isimlerden biri — böyle müzisyenlerin çalışlarındaki teknik karmaşıklıktan çok müziği keyifli yapan ritmik altyapıyı kurabilmeleri takdir ediliyor.

Funk ise, öncelikle bir müzik türü; hızlı bir ritm, belirgin bas sesleri, ekonomik, üç/dört telli akorları kullanan karakteristik ritm gitar cümleleri, gösterişli bakır nefesli sazlar, canhıraş vokaller ve genel olarak oldukça ateşli bir müzik türünü anlatıyor; Funk’ın en meşhur öncüsü de James Brown. Er geç insan merak ediyor tabii; nereden geliyor bu laflar?

Kısa zaman önce International Herald Tribune’de, gazetenin emektar yazarı Mike Zwerin’in yaklaşmakta olan Count Basie yıldönümünün yeterince ilgi çekmediğinden şikâyet eden bir yazısı çıktı. Zwerin, bu yazıda Swing ve Funk için çok basitleştirilmiş olduğunu kendisinin de kabul ettiği, ama leziz açıklamalar yapmış: o yıllarda, siyah müzisyenler bir araya geldiklerinde, nota okumayı bilmiyorlardı, bu yüzden her şeyi ezberlemek, bunu kolaylaştırmak için tekrarlanan “riff”ler kullanmak ve birbirleri ile uyum içinde çalmak zorunda kaldılar ve bunlar Swing kavramını doğurdu, diyor. Swing’in kelime anlamı “salınmak, sallanmak”; keyif almak, keyifli bir iş yapmak gibi anlamları da var; bu sözcüğün bu özellikleri taşıyan bir müzik türüne yakıştırılması akla yatkın geliyor (hoş, bu sözcüğün epey başka anlamı da var). Zwerin’in Funk için verdiği tanım ise, siyah müzisyenlerin beyazlar gibi doğru entonasyonla çalmaması, notaların biraz pis ve detone olmasıyla ilgili; beyazlar gibi temiz çalmıyorlardı ve bunun adı da Funk oldu diyor. Funk’ın en eski kelime anlamları arasında, kötü, ağır koku; sigara dumanı; insanın burnunda sigara dumanı üflemek; korkaklık; korkup kaçmak, korkudan ter döktüğü için kokmak gibi anlamlar var; Cassell’s Dictionary Of Slang’ın bu sözcüğün 1950’lerden itibaren zenci argosundaki kullanımı için verdiği anlamlar ise bilmecenin çözümünü oluşturuyor gibi: (herhalde sözlüğün yazarı Jonathon Green’in de bıyık altından gülerek verdiği ilk tanımla) varoluşun özü; güzel ya da çekici olan her hangi bir şey; temel, toprağa ait, ana unsurlarla ilgili herhangi bir şey; sevişirken ortaya çıkan ter; erkek ya da kadın cinsel organlarının kokusu. Siyah müzisyenler notaları “kasık kokulu” çalıyorlarmış yani. Nezih ortamlarda funk dinlemeye mi gitmiştik?

Gelelim Groove’a. Yıllardır, popüler kültürün yaygın unsurları önce zenci altkültüründe yaratılıp sonradan beyazlarca sahipleniliyor ve yaygınlaşıyor. Miles Davis’in otobiyografisinde, keşfedilmesinde büyük ölçüde katkıda bulunduğu Cool Jazz akımının öncülüğüne, medya tarafından bir beyaz müzisyenin, Dave Brubeck’in getirilmesine ve sonuçta Time dergisine kapak olanın (evet, inanır mısınız bizim zamanımızda “kapak olma”nın böyle bir anlamı vardı) Dave Brubeck olmasına nasıl nefret kustuğu bilinir. Bu sistem o günden bugüne değişmiş değil: Elvis Presley de, Eminem de esasen zencilerin yarattığı bir türün ve bir ifade biçiminin beyazlarca kabullenilmesinin sonucunda ortaya çıkmış yıldızlar. Simon and Garfunkel’in 1960’ların başında “Feelin’ Groovy” adlı parçayı yapmaları da biraz böyle: bu şarkı, temiz suratlı, iyi eğitimli, aydın, solcu ve Yahudi çocukların (Ian Mac Donald “Simon and Garfunkel” adı sanki New York’un Aşağı Doğu Yakası’nda bir hırdavatçı dükkanı adı gibiydi, der) zencilere ait bir deyimi özenti bir tavırla kullanmaları gibi görünmüş. Çimen, Groove sözcüğünün 1980′ler gençliği arasında tekrar dolaşıma çıkmasını Madonna’nın “Into The Groove” adlı şarkısından (“Get into the groove / boy you’ve got to prove / your love to me”) kaynaklandığını söyledi; muhtemelen doğrudur. Günümüzün yeniyetmelerinin ağzında ise, “groovy” sözcüğü talihsiz bir anlam kazanmış: babamın zamanında moda olan, demek ki şimdi sıkıcı, modası geçmiş, demek ki bayık olan şeylere “groovy” demeye başlamışlar, (İlhan Mimaroğlu’nun deyimiyle), zıpçıktılar. Austin Powers’ın bu durum üzerinde bir etkisi var mıdır?

Groove’un kaynağına gelince, bir zamanlar, bir yerlerde, bu söz ile başarılı ritm arasındaki bağlantıyı plaklardaki, sesin kaydedildiği oyuklara ve bu oyuklar ne kadar derinse plakların o kadar güçlü bas sesi vermesine bağlayan bir yazı okumuştum — sanıyorum The Beatles ile ilgili bir kitaptı, ama ne o yazıyı bulabiliyor, ne de bu açıklamayı teyit eden başka bir kaynağa ulaşabiliyorum. Böyle bir şeyi uydurmuş olamayacağıma göre sahiden de bir yerlerde okumuş olduğuma inanıyorum şimdilik (ayrıca bkz. Hatay’da Bir Rolls Royce, s. 30). Velhasıl, kaynağı şüpheli ama güzel bir açıklama bence. Kibar sözlükler zenci argosundaki “in the groove” deyiminin tekrarlanarak yapan bir işin ritmini tutturmak, hayat düzenini kurmak, yolunu bulmak gibi anlamlarına işaret ediyor, bu da güzel bir açıklama. Ama Cassell’s Dictionary Of Slang’ı açınca yine Dünyanın Başladığı Yer karşımıza çıkıveriyor: Groove’un tabii ki “yarık” ve bağlantılı olarak “çok keyifli iş, çok zevk veren yer” anlamları da varmış. Nezih ortamlarda funk dinleyemeyeceğimiz gibi, groove da dinleyemeyeceğiz, vesselam: şimdi yukarıdaki Madonna şarkı sözlerini tekrar okuyun.

Groove’un tarihsel anlamlarına bakınca, İngilizceye de gözünü sevdiğimin Hollandacasından, “küçük kanal, delik, oyuk, mezar” anlamına gelen groeve‘den geldiği ortaya çıkıyor. Mezar? Evet, bu kelime aynı zamanda mezar / grave, toprağı kazmak / grub gibi sözcüklerle akraba ve ghrebh diye bir Hint-Avrupa kökünden geliyor. Grub’ın argoda “yemek” anlamı da var – malum, ekmeğimizi toprağı kazarak çıkartıyoruz: “Karının sözünü dinlediğin ve sana, meyvesini yeme dediğim ağaçtan yediğin için toprak senin yüzünden lanetlendi. Yaşam boyu emek vermeden yiyecek bulamayacaksın. Toprak sana diken ve çalı verecek, yaban otu yiyeceksin. Toprağa dönünceye dek ekmeğini alın teri dökerek kazanacaksın. Çünkü topraksın, topraktan yaratıldın ve yine toprağa döneceksin.”, Tekvin 3:17-19. Oldukça dolambaçlı da olsa, Türkçede de bu kökten gelen bir sözcük var: Sevan Nişanyan’a göre “grev”, bir Paris meydanının adından geliyor, ama meydanın adının anlamı “kaba ve çakıllı toprak”.

Groove, cidden sıkı bir sözcük demek ki: hem hayatın başlangıcına, hem sonuna, hem de hayatta bir düzen tutturmaya, hem toprağı kazmaya ve ürün elde etmeye işaret ediyor — tek heceye yüklenmiş bütün bir hayat çemberi.

****

Meraklısı için not:

Nezih ortamlar ve caz hakkında daha fazla bilgi için:
Caz Etimolojisi hakkında diğer dev ifşaatlar.